Sống qua mùa mưa ở Gia Nghĩa chủ yếu là chuyện giữ cho nhà khô, nước có lối thoát, xe an toàn trên dốc và cơ thể không bị ẩm lạnh kéo dài. Mùa mưa ở đây kéo dài khoảng sáu bảy tháng, có những tuần mưa dầm liền, nên các biện pháp tạm bợ kiểu "chờ tạnh rồi tính" không đủ; cần chuẩn bị từ trước khi mưa lớn tới.
Người sinh ra ở cao nguyên coi mùa mưa là chuyện thường, có sẵn nếp sinh hoạt. Người mới chuyển đến từ đồng bằng hay thành phố lớn thì thường vấp phải đúng những thứ nhỏ nhặt: đồ phơi không khô, tủ quần áo mốc, tường chân thấm, xe trượt bánh ở con dốc đầu ngõ. Bài này gom các kinh nghiệm thực tế ấy, chia theo nhà cửa, đi lại, sức khoẻ và việc chuẩn bị cho những đợt mưa lớn.
Mùa mưa Gia Nghĩa khác mưa ở đồng bằng ở chỗ nào
Ở TP.HCM, mưa mùa thường là cơn mưa chiều to, ngắn, tạnh là đường khô nhanh. Ở Gia Nghĩa, ngoài những cơn mưa chiều như vậy còn có những đợt mưa dầm, khi gió mùa tây nam thổi mạnh và mây thấp bám trên cao nguyên nhiều ngày. Trời không mưa to nhưng mưa gần như không ngớt, độ ẩm sát mức bão hoà, nắng vắng bóng cả tuần. Chính những đợt này mới là thử thách cho nhà cửa và tinh thần.
Khác biệt thứ hai là đất. Đất đỏ bazan khi ướt trở nên dẻo và trơn, bám vào bánh xe, đế giày, trôi theo nước ra mặt đường. Một con đường bê tông sạch có thể trơn như đổ dầu nếu có lớp bùn đỏ mỏng phủ lên. Ở đồng bằng, bùn đất ít khi là vấn đề giao thông; ở đây thì là chuyện hằng ngày trong mùa mưa.
Khác biệt thứ ba là địa hình. Nước không đứng yên thành vũng mà chảy, đôi khi chảy mạnh trên các con dốc. Nhà ở chân dốc nhận nước từ trên xuống, nhà ở lưng đồi lo taluy, nhà ở thung lo nước suối. Không có một công thức chống mưa chung cho mọi căn nhà; cần nhìn xem nhà mình nằm ở đâu trên quả đồi.
Việc cần làm trước khi mưa lớn tới
Khoảng tháng 3 – tháng 4, trước khi những cơn giông đầu mùa đến, dành một buổi cuối tuần đi một vòng quanh nhà theo danh sách này:
- Máng xối và ống thoát nước mái: dọn lá, rác, tổ chim; kiểm tra mối nối có rò không; đầu ống xả có đổ ra chỗ thoát được hay đổ ngay vào chân tường.
- Mái tôn, mái ngói: siết lại vít tôn lỏng, thay tấm tôn gỉ thủng, kiểm tra diềm mái nơi gió hay giật. Mưa giông đầu mùa đi kèm gió giật là lúc mái lỏng bị tốc.
- Rãnh quanh nhà và trước cổng: khơi thông, bảo đảm nước từ đường không chảy ngược vào sân. Nếu sân thấp hơn mặt đường, cần gờ chắn hoặc rãnh cắt ngang lối vào.
- Taluy sau nhà: quan sát vết nứt, chỗ đất phình ra, cây nghiêng bất thường. Dọn cành cây chết có thể rơi xuống mái.
- Điện ngoài trời: ổ cắm, bóng đèn sân, mô-tơ cửa cuốn phải có che chắn; dây điện chạy qua chỗ nước đọng nên đi lại cho cao.
- Vật dụng dự phòng: đèn pin, sạc dự phòng, một ít nước uống và lương khô cho những lúc mất điện hay đường tạm ngắt.
Làm những việc này vào mùa khô rẻ và dễ hơn nhiều. Khi mưa đã tới, thợ sửa mái và thợ chống thấm ở một đô thị nhỏ thường kín lịch, mà sửa mái trong mưa thì vừa nguy hiểm vừa khó làm tốt.
Chống ẩm mốc trong nhà: từ tủ quần áo tới bức tường
Độ ẩm cao kéo dài khiến hơi nước ngưng lại trên mọi bề mặt mát hơn không khí: mặt tường hướng bắc, đáy tủ kê sát tường, mặt kính, mặt gạch nền. Nấm mốc mọc ở đó khi có thêm chút bụi làm thức ăn. Cách làm cơ bản là giảm hơi ẩm trong không khí và không để bề mặt lạnh tiếp xúc với đồ đạc dễ mốc.
Với tủ quần áo, kê cách tường vài phân, để hở chân, đặt gói hút ẩm và thay định kỳ. Đồ da, giày, túi xách nên lau khô, để trong hộp có hút ẩm thay vì túi nilon kín, vì túi kín nhốt hơi ẩm lại. Sách và giấy tờ quan trọng cất trong hộp nhựa có nắp. Phòng ngủ đóng kín nhiều giờ nên bật máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của máy lạnh một hai giờ mỗi ngày.
Với tường, vết thấm ở chân tường thường do nước từ nền đất ngấm lên hoặc nước mưa đổ vào chân tường không có lối thoát. Vết thấm ở mảng tường cao thường do mưa tạt vào mặt ngoài không chống thấm, hoặc nứt chân chim. Xử lý tận gốc phải làm vào mùa khô khi tường khô hẳn; trong mùa mưa chỉ có thể giảm thiểu bằng cách thông gió và lau khô.
Một mẹo người địa phương hay dùng là tận dụng mọi khoảng nắng: hễ có một buổi trưa nắng giữa mùa mưa, mở hết cửa, đem chăn chiếu, gối ra phơi. Vài giờ nắng cao nguyên có thể làm khô đồ hơn cả ngày phơi trong nhà.
Phơi đồ và giặt giũ khi trời không nắng cả tuần
Giặt ít, giặt thường xuyên. Dồn nhiều đồ giặt một lần trong mùa mưa dầm là tự tạo ra một phòng đầy đồ ẩm không khô. Chia nhỏ mẻ giặt, giặt khi có dấu hiệu trời hửng.
Vắt kỹ. Chế độ vắt mạnh của máy giặt rút ngắn thời gian phơi đáng kể. Đồ dày như khăn tắm, quần jean nên vắt hai lần.
Phơi chỗ có gió, không chỉ chỗ có mái. Hành lang có gió lùa làm đồ khô nhanh hơn phòng kín có quạt. Giá phơi đặt cạnh cửa sổ hé mở hiệu quả hơn giá phơi trong góc phòng.
Máy sấy là khoản đầu tư hợp lý. Với gia đình có trẻ nhỏ hoặc người ở lâu dài, máy sấy quần áo hoặc tủ sấy giúp tránh tình trạng thiếu đồ khô và mùi ẩm. Điện năng tiêu thụ nên tính vào chi phí sinh hoạt mùa mưa.
Ủi đồ để diệt mùi ẩm. Đồ phơi trong nhà lâu khô dễ có mùi. Ủi nóng trước khi mặc giúp khô nốt phần còn ẩm và giảm mùi, nhất là đồ đi làm, đồng phục học sinh.
Đi xe trên đường đồi mùa mưa
Phần lớn tai nạn nhỏ trong mùa mưa ở thành phố đồi không phải do mưa to mà do mặt đường trơn ở những chỗ người lái không ngờ tới: lớp bùn đỏ mỏng ở cửa ngõ đất, vạch sơn trắng ướt, nắp cống sắt, lá cây ướt ở khúc cua. Người quen đường thường giảm tốc trước những chỗ đó theo phản xạ; người mới thì phải tập để mắt.
Lốp xe là thứ quan trọng nhất. Lốp mòn hết gai mất khả năng thoát nước và bám đường. Trước mùa mưa nên kiểm tra lốp cả xe máy lẫn ô tô, thay nếu đã mòn. Phanh cũng cần được kiểm tra, vì đi đường dốc nhiều làm má phanh mòn nhanh hơn ở đồng bằng.
Khi trời mưa to, tầm nhìn giảm và nước chảy thành dòng trên mặt dốc. Nếu không cần thiết, nên chờ cơn mưa giông qua đi — thường chỉ khoảng một giờ — thay vì cố đi. Không đi qua đoạn nước chảy xiết ngang đường dù trông có vẻ nông; dòng nước trên dốc có lực đẩy lớn hơn vẻ ngoài. Đi đường đèo ra khỏi thành phố ban đêm trong mưa là lựa chọn nên tránh nếu có thể sắp xếp khác.
Đồ đi mưa cho người chạy xe máy nên là bộ áo quần rời, có mũ trùm vừa mũ bảo hiểm, cộng với bao giày hoặc dép đi mưa có đế bám. Áo choàng cánh dơi tiện nhưng dễ bị gió lật, che mất đèn xi nhan và vướng vào bánh xe.
Sức khoẻ trong mùa mưa dài
Muỗi sinh sản mạnh khi có nước đọng, nên đầu mùa mưa là lúc cần dọn các vật chứa nước quanh nhà: lốp xe cũ, chai lọ, chậu cây, máng nước. Sốt xuất huyết là bệnh truyền qua muỗi phổ biến ở nhiều vùng của Việt Nam, trong đó có Tây Nguyên; ngủ màn và phát quang bụi rậm quanh nhà là biện pháp đơn giản mà hiệu quả.
Độ ẩm và chênh nhiệt khiến trẻ nhỏ, người cao tuổi dễ bị cảm, viêm đường hô hấp. Quần áo ẩm mặc lâu trên người làm cơ thể mất nhiệt; người làm việc ngoài trời nên có đồ khô để thay. Trong nhà, nấm mốc có thể làm nặng thêm tình trạng dị ứng ở những người nhạy cảm, nên giữ phòng ngủ khô thoáng là ưu tiên.
Nước sinh hoạt là điểm cần lưu ý thêm với hộ dùng giếng. Mưa lớn có thể làm nước giếng đục hoặc lẫn nước mặt nếu thành giếng không kín. Đun sôi nước uống và kiểm tra miệng giếng, nắp giếng là thói quen tốt. Các vấn đề sức khoẻ cụ thể nên hỏi cơ sở y tế địa phương.
Tinh thần cũng là một phần của sức khoẻ mùa mưa. Những tuần trời âm u, ít nắng, ở trong nhà nhiều làm không ít người mới chuyển tới thấy uể oải, buồn bực. Giữ nhịp sinh hoạt đều, tận dụng những buổi sáng hửng nắng để ra ngoài đi bộ, tìm hoạt động trong nhà như thể thao ở nhà thi đấu, lớp học, câu lạc bộ giúp mùa mưa bớt dài.
Khi có cảnh báo mưa lớn kéo dài
Cơ quan khí tượng và chính quyền địa phương thường phát cảnh báo khi có đợt mưa lớn diện rộng. Với người sống trên đất đồi, đây là lúc kiểm tra lại những điểm yếu đã biết: taluy sau nhà, rãnh thoát nước, cây cao gần mái. Nếu nhà sát mép taluy hoặc chân sườn dốc đã từng có dấu hiệu sạt, nên có sẵn phương án tạm sang nhà người thân ở vị trí an toàn hơn khi mưa kéo dài.
Tránh đi lại những đoạn đường đèo dốc, đường ven suối trong và ngay sau mưa lớn. Theo dõi thông báo của phường qua loa phát thanh, nhóm tin nhắn của tổ dân phố hoặc các kênh chính thức. Sau khi mưa tạnh, đừng vội vào gần chỗ vừa sụt đất để xem, vì khối đất lân cận có thể chưa ổn định.
Người mới đến nên hỏi tổ trưởng dân phố hoặc hàng xóm lâu năm: khu này có điểm nào từng ngập, từng sạt không, khi có chuyện thì báo cho ai. Câu trả lời của họ thường là thông tin hữu ích nhất mà không một tài liệu nào ghi lại.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở Gia Nghĩa có ngập nước như ở thành phố đồng bằng không?
Vì địa hình dốc, nước thường chảy đi thay vì đọng thành vùng ngập rộng. Ngập chủ yếu là cục bộ, ở chân dốc, chỗ trũng hoặc nơi cống nhỏ không kịp thoát khi mưa giông lớn, và thường rút nhanh. Rủi ro đáng lo hơn ở thành phố đồi là nước chảy xiết trên dốc và sạt taluy.
Nên mua máy hút ẩm hay dùng máy lạnh chế độ làm khô?
Máy lạnh chế độ làm khô đủ cho phòng ngủ đã có máy. Máy hút ẩm riêng hữu ích cho phòng không có máy lạnh, phòng chứa đồ, tủ quần áo lớn hoặc khi cần giữ khô trong thời gian dài. Chọn loại có bình chứa đủ lớn và tự ngắt khi đầy.
Làm sao biết tường nhà thấm vì nước ngầm hay vì mưa tạt?
Vết thấm từ chân tường lan lên, ẩm cả khi trời không mưa thường do nước từ nền đất. Vết thấm ở mảng tường cao, xuất hiện hoặc lan rộng ngay sau mưa tạt thường do mặt ngoài chưa chống thấm hoặc có vết nứt. Thợ chống thấm sẽ kiểm tra cụ thể; nên làm vào mùa khô.
Mùa mưa có nên chuyển nhà tới Gia Nghĩa không?
Vẫn được, nhưng nên chọn ngày nắng buổi sáng, che kín đồ đạc khi chở, và kiểm tra kỹ tình trạng thấm, dột, thoát nước của nhà mới trước khi khuân đồ vào. Chuyển vào mùa mưa có cái lợi là thấy ngay nhà có vấn đề gì với mưa, điều mùa khô không phát hiện được.
Có cần mua bảo hiểm nhà vì sạt lở không?
Đó là quyết định tài chính của từng gia đình. Nếu cân nhắc, hãy đọc kỹ điều khoản loại trừ, vì nhiều gói bảo hiểm nhà ở có điều kiện riêng với thiệt hại do lũ, sạt lở. Trước tiên vẫn là chọn vị trí nhà an toàn và gia cố taluy, thoát nước đúng cách.
Người mới đến nên chuẩn bị đồ đi mưa thế nào?
Một bộ áo mưa áo quần rời loại dày, dép hoặc bao giày có đế bám, túi chống nước cho điện thoại và giấy tờ, thêm áo khoác mỏng để mặc bên trong khi trời lạnh. Mũ bảo hiểm có kính chắn giúp nhìn rõ hơn khi mưa to.