Ăn ở Gia Nghĩa có ba lớp: món của người M'Nông bản địa như canh thụt, cơm lam, các món nướng ống tre, rau rừng với cà đắng; món của người Kinh và đồng bào các dân tộc từ khắp nơi đến lập nghiệp như phở, bún bò, mì Quảng, lợn quay; và trái cây, hạt của vùng đất đỏ như sầu riêng, bơ, mắc ca, cùng ly cà phê vối pha phin.
Gia Nghĩa là đô thị trẻ nên không có một món ăn "gốc" kiểu phở Hà Nội hay bún bò Huế. Cái hay của ẩm thực ở đây là sự gặp nhau của nhiều nguồn trên một vùng đất cao nguyên mưa nhiều, đất tốt. Bài này giới thiệu từng lớp món ăn, món nào nên thử, ăn ở đâu theo kiểu nào, mùa nào có gì, và vài lưu ý để bữa ăn trọn vẹn mà an toàn.
Bài không giới thiệu quán cụ thể và không nêu giá, vì quán mở rồi đóng, giá thay đổi theo mùa. Thay vào đó là cách nhận ra món ngon và cách hỏi người địa phương.
Lớp thứ nhất: món ăn của người M'Nông
Bữa ăn truyền thống của người M'Nông dựa vào những gì có trên rẫy và trong rừng: gạo rẫy, bắp, bầu bí, cà đắng, ớt, lá mì, măng, rau rừng, cá suối, ốc suối, thịt gà, heo nuôi thả và thịt săn ngày trước. Vị chủ đạo là đắng nhẹ của cà đắng và rau rừng, cay của ớt, mặn của muối, thơm của sả, ít dùng nước mắm và đường như món Kinh.
Những món dễ nghe tên nhất là canh thụt, nấu trong ống lồ ô rồi dùng que thọc cho nhuyễn; cơm lam, gạo nấu trong ống tre nướng trên lửa; các món nướng như gà nướng, cá suối kẹp tre nướng, thịt nướng ống; và các món canh lá rừng nấu với cà đắng. Rượu cần là thức uống của dịp lễ, của khách quý, gắn với tập tục cộng đồng hơn là một món đặc sản để mua bán.
Ở Gia Nghĩa, món M'Nông ăn ngon nhất là khi được mời trong bon, trong dịp lễ hay bữa cơm gia đình. Một số nhà hàng, điểm du lịch cộng đồng có phục vụ món bản địa; khi ăn ở đó, nên hỏi món nào nấu theo cách truyền thống, món nào đã biến tấu cho hợp khẩu vị khách.
Lớp thứ hai: món của người từ khắp nơi đến
Phần lớn người Gia Nghĩa là dân nhập cư từ nhiều tỉnh, nên quán ăn ở đây là bản đồ thu nhỏ của cả nước. Buổi sáng có phở, bún bò, bún riêu, bánh canh, mì Quảng, bánh mì, xôi; trưa có cơm phần, cơm gà; tối có lẩu, nướng, ốc, bánh xèo. Những món này nấu theo tay người quê gốc nên mỗi quán mang một giọng riêng: bát bún bò có quán đậm kiểu Huế, có quán ngọt hơn kiểu miền Nam.
Đồng bào phía Bắc vào lập nghiệp mang theo thịt lợn quay, khâu nhục, lạp xưởng, xôi màu, rượu ngô; những món này xuất hiện nhiều hơn vào dịp lễ Tết và ở các chợ vùng có đông đồng bào. Từ các tỉnh Tây Nguyên lân cận cũng có những món đã quen với người Gia Nghĩa, chẳng hạn các món bún, phở kiểu Buôn Ma Thuột, Pleiku mà người đi lại giữa các tỉnh mang về.
Với người mới chuyển đến, lớp món này giúp đỡ nhớ nhà: người miền nào cũng tìm được món quê mình. Với khách đi công tác, đây là lớp dễ ăn nhất, nhưng cũng là lớp ít "Gia Nghĩa" nhất; nên kết hợp với một bữa món bản địa và một buổi uống cà phê ở quán trên đồi để thấy được nét riêng của vùng.
Lớp thứ ba: trái cây và hạt của vùng đất đỏ theo mùa
Đất đỏ bazan và mùa mưa dài cho Gia Nghĩa nhiều loại trái cây, hạt. Bảng dưới là mùa thường gặp ở Tây Nguyên; thời điểm thực tế xê dịch theo năm, theo giống và theo độ cao vườn.
| Sản vật | Mùa thường gặp | Ăn tại chỗ thế nào | Mang về |
|---|---|---|---|
| Sầu riêng | Giữa đến cuối mùa mưa | Ăn chín cây, ăn tại vườn hoặc chợ | Được, chọn trái vừa tới, đóng thùng thoáng |
| Bơ | Khoảng giữa năm, có giống ra muộn | Dầm sữa, sinh tố, ăn với muối tiêu | Được, chọn trái còn cứng để chín dần |
| Mắc ca | Thu hoạch theo mùa, bán quanh năm dạng sấy | Tách vỏ ăn ngay sau khi sấy | Rất tiện, để được lâu nếu kín |
| Chanh dây | Nhiều đợt trong năm | Pha nước, làm mứt | Được, vỏ cứng chịu va đập |
| Cà phê | Thu hoạch cuối năm, bán quanh năm | Uống phin ở quán | Mua bột hoặc hạt rang |
| Hồ tiêu | Thu hoạch đầu năm | Gia vị trong mọi bữa | Gọn nhẹ, để lâu |
Nếu đến Gia Nghĩa vào mùa sầu riêng, mùa bơ, bạn sẽ thấy xe chở trái cây chạy khắp phố và sạp trái cây mọc dọc đường. Ngoài mùa, các loại hạt, cà phê, tiêu là những thứ luôn có.
Những món nên thử trong một chuyến ngắn
Một bữa món M'Nông. Canh thụt hoặc canh lá rừng nấu cà đắng, cơm lam, gà hay cá nướng. Đi cùng người địa phương để được giới thiệu chỗ nấu đúng kiểu.
Một ly cà phê vối pha phin ở quán nhìn ra đồi hay hồ. Cà phê ở đây đậm, đắng, thường uống đá hoặc với sữa đặc. Buổi sáng sương mù là lúc hợp nhất.
Một trái cây đúng mùa. Sầu riêng chín cây, trái bơ dẻo, hay ít hạt mắc ca mới sấy. Ăn ngay tại nơi trồng khác hẳn ăn ở thành phố lớn sau nhiều ngày vận chuyển.
Một bữa sáng của người nhập cư. Bát mì Quảng, bún bò hay phở ở quán đông người địa phương. Đây là cách nhanh nhất để thấy Gia Nghĩa là đô thị của nhiều miền.
Một món của đồng bào phía Bắc nếu gặp dịp. Lợn quay, xôi màu ở chợ buổi sáng, nhất là gần Tết.
Ăn ở đâu: cách tìm mà không cần danh sách quán
Gia Nghĩa nhỏ, quán ăn tập trung quanh khu trung tâm, các trục đường chính và quanh chợ. Cách tìm đơn giản nhất là hỏi người ở khách sạn, nhà nghỉ, đồng nghiệp hay tài xế: hỏi "sáng nay ăn bún bò ở đâu ngon" thay vì hỏi chung chung "ăn gì". Người địa phương thường có quán quen theo từng món.
Nhìn quán cũng đoán được nhiều: quán đông người mặc đồ đi làm, nhiều xe máy dựng trước cửa vào giờ sáng là quán phục vụ người địa phương; quán sạch, bếp gọn, nguyên liệu tươi bày rõ là dấu hiệu tốt. Với món nướng, chọn nơi nướng tại chỗ, thịt cá còn tươi, không ướp màu quá đậm.
Món M'Nông thì khó tìm theo kiểu dạo phố hơn. Hỏi những nơi tổ chức du lịch cộng đồng, những nhà hàng có thực đơn món Tây Nguyên, hoặc nhờ người quen giới thiệu một gia đình trong bon sẵn lòng nấu cho khách theo đặt trước. Đặt trước để người nấu có thời gian kiếm rau rừng, cá suối, chặt ống lồ ô.
Nhịp ăn một ngày ở phố đồi
Người Gia Nghĩa dậy sớm. Sáng sớm, khi sương còn phủ các đồi quanh hồ, quán bún, phở, bánh mì, xôi đã đông khách đi làm, học sinh đi học. Không khí mát lạnh nên món nước nóng được chuộng quanh năm; một bát bún bò hay mì Quảng kèm ly cà phê đá là bữa sáng quen thuộc của nhiều người.
Buổi trưa, người làm cơ quan, văn phòng phần lớn về nhà ăn cơm hoặc ăn cơm phần gần chỗ làm. Bữa cơm nhà ở Gia Nghĩa mang dấu quê của từng gia đình: nhà người Nghệ có canh rau, cà muối; nhà người Quảng có mì, có mắm; nhà người M'Nông có canh lá rừng, cà đắng. Rau xanh trồng quanh vùng, trái bơ, trái chanh dây vào mùa thì nhà nào cũng có.
Buổi tối là lúc quán nướng, quán lẩu, quán ốc đông người, nhất là những tối mưa lạnh của mùa mưa. Người trẻ hẹn nhau ở quán cà phê, quán trà sữa quanh hồ trung tâm. Phố nhỏ nên quán đóng cửa khá sớm so với thành phố lớn; khách đến muộn nên hỏi trước giờ mở cửa. Nhìn chung nhịp ăn ở đây thong thả, ít cảnh vội vã ăn đứng như đô thị lớn.
Vài lưu ý để bữa ăn trọn vẹn
Những lưu ý dưới đây đến từ chính đặc điểm của vùng và của các món ăn:
- Rau rừng, măng phải nấu chín kỹ. Lá mì, măng có chất cần luộc bỏ nước; người địa phương biết cách sơ chế, khách tự nấu thì cần hỏi kỹ.
- Không ăn nấm rừng lạ. Mùa mưa có nhiều nấm mọc trên đồi; chỉ ăn nấm do người am hiểu hái và chế biến, tuyệt đối không tự hái.
- Rượu cần, rượu ngô là đồ uống có cồn. Uống vừa phải, không lái xe sau khi uống, nhất là trên đường đồi dốc của Gia Nghĩa.
- Sầu riêng nhiều năng lượng. Người đang cần kiêng đường, kiêng béo nên ăn ít; nhiều nguồn khuyên tránh uống rượu bia cùng lúc ăn nhiều sầu riêng.
- Nước uống. Ở bon xa, ưu tiên nước đun sôi hoặc nước đóng chai; mùa mưa nước suối đục, nhiều phù sa.
- Hỏi giá trước với món tính theo cân như cá suối, gà, trái cây, để tránh hiểu lầm khi thanh toán.
Những lưu ý này không nhằm làm bạn e ngại, mà để bạn có thể ăn thoải mái hơn. Phần lớn các món ở Gia Nghĩa lành, dễ ăn và gần với bữa cơm gia đình hơn là đặc sản cầu kỳ.
Mang hương vị Gia Nghĩa về nhà
Sau chuyến đi, những thứ mang về được và giữ được hương vị nhất là cà phê, hạt tiêu, hạt mắc ca, măng khô, và trái cây đúng mùa như bơ, sầu riêng nếu đường về không quá xa. Các món M'Nông như canh thụt, cơm lam gần như không mang đi được; muốn ăn lại thì phải học cách nấu hoặc quay lại.
Khi mua quà, ưu tiên mua ở chợ, ở hộ làm thật, hỏi rõ nguồn gốc, ngày rang, ngày sấy. Với cà phê, mua hạt rang hoặc bột rang vừa đủ dùng trong vài tuần; với mắc ca, chọn túi kín, hạt chắc, không mùi dầu cũ. Cách chọn và đóng gói từng loại sẽ được nói riêng trong các bài khác của danh mục này.
Cuối cùng, món ăn Gia Nghĩa ngon nhất vẫn là món ăn cùng người Gia Nghĩa: bữa cơm có canh lá rừng ở nhà một đồng nghiệp người M'Nông, buổi sáng ăn bún với người bán hàng giọng Quảng, chiều ngồi cà phê trên đồi với bạn mới quen. Thức ăn là cửa vào câu chuyện của vùng đất.
Câu hỏi thường gặp
Gia Nghĩa có món đặc sản riêng nào không?
Gia Nghĩa không có một món mang tên riêng như nhiều đô thị lâu đời. Đặc trưng là món của người M'Nông bản địa như canh thụt, cơm lam, món nướng ống tre, cùng trái cây và hạt của vùng đất đỏ như sầu riêng, bơ, mắc ca, cà phê.
Ăn món M'Nông ở Gia Nghĩa có dễ không?
Không dễ như ăn phở hay bún bò. Món M'Nông thường được nấu trong gia đình, trong bon hoặc ở các điểm du lịch cộng đồng, nhà hàng có món Tây Nguyên. Nên hỏi người địa phương và đặt trước để người nấu kịp chuẩn bị nguyên liệu.
Món M'Nông có cay và đắng lắm không?
Vị đắng nhẹ của cà đắng, rau rừng và vị cay của ớt là đặc trưng, nhưng mức độ tuỳ người nấu. Nếu ăn không quen, có thể nhờ giảm ớt. Vị đắng thường hậu ngọt, nhiều người ăn vài lần là thấy nhớ.
Mùa nào đến Gia Nghĩa ăn trái cây ngon nhất?
Mùa mưa là mùa của nhiều loại trái: bơ vào khoảng giữa năm, sầu riêng từ giữa đến cuối mùa mưa. Mắc ca, cà phê, tiêu bán quanh năm dạng đã sấy, rang. Thời điểm cụ thể đổi theo năm, nên hỏi người bán trước khi đi.
Có thể học nấu món M'Nông không?
Một số điểm du lịch cộng đồng ở Tây Nguyên có hoạt động nấu ăn cùng người bản địa. Ở Gia Nghĩa, cách thực tế là nhờ người quen trong bon hướng dẫn, đi cùng họ hái rau, chặt ống lồ ô và nấu một bữa; vừa học món vừa hiểu cách người M'Nông dùng nguyên liệu.