Đất ở Gia Nghĩa chủ yếu là đất đỏ bazan: lớp đất dày hình thành do đá bazan phong hoá lâu dài trong khí hậu nóng ẩm, có màu đỏ đến nâu đỏ vì giàu ô-xít sắt. Loại đất này tơi xốp, thoát nước và giữ ẩm khá tốt, nên hợp với cây lâu năm như cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái; nhưng nó thường chua, dễ bị rửa trôi chất dinh dưỡng và dễ xói khi bị bóc lớp phủ trên đất dốc.
Với người sống ở Gia Nghĩa, đất đỏ không chỉ là chuyện nông nghiệp. Nó dính vào bánh xe, nhuộm đỏ quần áo, làm nước hồ đục sau mưa, quyết định cách đổ móng và cách làm sân. Bài viết giải thích đất đỏ là gì, vì sao có những tính chất như vậy, và đưa ra những điều cần biết cho việc làm nhà, làm vườn, giữ đất.
Đất đỏ hình thành thế nào
Bazan là đá núi lửa sẫm màu, giàu sắt và magiê. Khi nằm lâu trong điều kiện nóng, ẩm, mưa nhiều như ở Tây Nguyên, đá bị phong hoá hoá học rất mạnh: nước mưa hơi chua hoà tan và rửa trôi dần các khoáng dễ tan như canxi, magiê, kali, natri, để lại những thành phần bền hơn như ô-xít sắt và ô-xít nhôm cùng các khoáng sét. Quá trình này kéo dài rất lâu và tạo ra lớp đất dày nhiều mét trên nền đá.
Trong phân loại thổ nhưỡng, nhóm đất này thường được xếp vào đất feralit, tên gọi phản ánh hàm lượng sắt (fe) và nhôm (al) cao. Màu đỏ là màu của ô-xít sắt ở dạng ngậm ít nước, giống màu gỉ sắt. Ở chỗ thoát nước kém, ẩm lâu ngày, sắt chuyển sang dạng khác, đất ngả màu vàng hoặc loang lổ — đó là lý do đất ven suối, đáy thung có khi không đỏ tươi như đất trên đỉnh đồi.
Vùng Đắk Nông nói chung có diện tích đất đỏ bazan lớn, là nền tảng của vùng cà phê, hồ tiêu. Gia Nghĩa nằm trên phần cao nguyên ấy, nên ngay cả trong lòng đô thị, chỉ cần đào sâu dưới lớp bê tông là gặp lại màu đỏ quen thuộc.
Tính chất chính và hệ quả thực tế
Mỗi tính chất của đất đỏ bazan có mặt lợi và mặt hại tuỳ việc bạn đang làm. Bảng dưới gom những tính chất người dân hay gặp nhất:
| Tính chất | Vì sao | Có lợi khi | Gây khó khi |
|---|---|---|---|
| Tơi xốp, kết cấu viên | sét liên kết với ô-xít sắt thành hạt viên nhỏ | rễ cây ăn sâu, đất thoáng khí | bị xe cày, đào bới làm vỡ cấu trúc |
| Thoát nước tốt mà vẫn giữ ẩm | nhiều lỗ rỗng cỡ khác nhau | cây chịu được vài tuần không mưa | ngấm sâu khi mưa dài, làm nặng khối đất dốc |
| Chua | các khoáng kiềm bị rửa trôi | một số cây ưa chua phát triển tốt | rau màu, nhiều loại cây cần cải tạo |
| Giữ chặt lân | ô-xít sắt, nhôm hút lân | — | bón lân hiệu quả thấp nếu bón sai cách |
| Hạt mịn, nhẹ khi khô | nhiều thành phần sét | dễ làm đất trồng | thành bụi mùa khô, bùn trơn mùa mưa |
| Dễ xói trên đất dốc | mưa lớn, mất lớp phủ | — | trôi đất, bồi lắng hồ suối |
Hiểu bảng này giúp tránh hai sai lầm phổ biến: coi đất đỏ là "đất tốt" nên không cần chăm, và coi đất đỏ là "đất bùn" nên không thể xây dựng tử tế. Thực tế nó là loại đất có ưu điểm rõ ràng nếu được giữ đúng cách.
Làm nền nhà, móng nhà trên đất đỏ
Khi khô và còn nguyên trạng, đất đỏ bazan có sức chịu tải khá, đủ cho phần lớn nhà ở thấp tầng nếu móng được thiết kế đúng. Vấn đề thường không nằm ở bản thân loại đất mà ở ba thứ: nền đắp chưa được nén chặt, nước ngấm làm đất yếu đi, và vị trí sát taluy. Một căn nhà trên đất nguyên thổ, thoát nước tốt hiếm khi gặp vấn đề nghiêm trọng về nền.
Với nền đắp — phổ biến ở đất đồi đã san gạt — đất cần được đổ thành từng lớp mỏng và lu lèn kỹ; đắp một lần cả mét đất tơi rồi xây lên là nguyên nhân hàng đầu của lún lệch, nứt tường sau vài mùa mưa. Móng nhà trên nền đắp sâu thường phải xuống tới lớp đất nguyên hoặc dùng giải pháp móng phù hợp do kỹ sư tính.
Thoát nước quanh móng quan trọng không kém. Nước mái đổ thẳng xuống chân tường, sân dốc vào nhà, rãnh bị lấp sẽ khiến đất dưới móng ẩm liên tục trong mùa mưa. Làm rãnh bao, đổ dốc sân ra ngoài, dẫn nước mái vào cống là những việc đơn giản giúp nền nhà ổn định lâu dài.
Một điểm riêng của đất đỏ khi xây dựng là bùn. Công trường trong mùa mưa biến thành bãi bùn dẻo, bám vào giày dép, bánh xe, vật liệu. Lớp đá dăm lót lối đi tạm và khu tập kết vật liệu giúp công việc đỡ khổ, đồng thời giảm lượng bùn đỏ trôi ra đường và xuống cống.
Làm vườn: điều đất đỏ cần và không cần
Đất đỏ có cấu trúc tốt nhưng thường chua và nghèo một số chất dinh dưỡng dễ bị rửa trôi. Người làm vườn ở Tây Nguyên quen với việc bón vôi để giảm chua và bổ sung canxi, bón phân hữu cơ hoai mục để tăng mùn, nuôi vi sinh vật đất và giúp đất giữ dinh dưỡng. Lượng vôi, loại phân cụ thể nên dựa trên kết quả đo độ chua và tư vấn của cán bộ nông nghiệp, vì bón thừa vôi cũng gây hại.
Lân là chất hay bị đất đỏ giữ chặt, cây khó hút. Vì vậy bón lân rải đều trên mặt thường kém hiệu quả; người ta thường bón tập trung gần vùng rễ và kết hợp với phân hữu cơ. Với vườn rau nhỏ trong đô thị, trộn thêm phân hữu cơ, tro, xơ dừa vào luống giúp cải thiện nhanh hơn chỉ bón phân hoá học.
Chất hữu cơ là thứ đất đỏ cần nhất về lâu dài. Lá rụng, cỏ cắt, vỏ cà phê ủ hoai trả lại cho đất không chỉ dinh dưỡng mà còn giúp hạt đất kết dính thành viên, chống xói và giữ ẩm qua mùa khô. Đốt sạch lá cỏ trong vườn là làm mất đi nguồn hữu cơ quý nhất mà vùng đất này có.
Một thói quen đáng học từ các nhà vườn lâu năm là quan sát đất bằng tay: bóp một nắm đất ẩm, đất tốt vỡ thành viên nhỏ, có mùi ngai ngái của mùn; đất kém thì dẻo quánh hoặc bở rời như cát, không mùi. Giun đất xuất hiện nhiều là dấu hiệu đất đang sống. Những quan sát này không thay được phân tích đất, nhưng giúp bạn biết vườn đang tốt lên hay xấu đi qua từng năm.
Giữ đất không trôi: từ khoảnh vườn tới con dốc
Không để đất trơ trụi. Mưa cao nguyên đập thẳng lên mặt đất trống làm vỡ hạt đất, bít lỗ rỗng, nước không ngấm được và chảy tràn, cuốn theo lớp đất mặt màu mỡ nhất. Cỏ, lớp phủ, cây che phủ là tấm áo giáp đầu tiên.
Làm luống, bậc theo đường đồng mức. Trên đất dốc, luống chạy ngang sườn giữ nước và đất tốt hơn hẳn luống chạy thẳng từ trên xuống. Bậc thang nhỏ, hàng cây chắn ngang dốc làm chậm dòng chảy.
Dẫn nước có kiểm soát. Rãnh nhỏ dẫn nước ra chỗ thoát, lót đá ở những đoạn dốc, đặt hố lắng ở cuối rãnh để giữ lại bùn trước khi nước ra cống.
Che chắn khi đào đắp. Đống đất đào móng, đất san nền nên được che bạt khi có mưa và thu gọn sớm. Một đống đất để trơ qua vài trận mưa có thể đổ cả xe bùn xuống đường và cống của cả xóm.
Giữ cây trên mép dốc. Rễ cây là thứ giữ đất rẻ nhất. Trước khi chặt cây trên sườn để mở mặt bằng, cân nhắc phần nào có thể giữ lại.
Bốn hiểu lầm về đất đỏ bazan
"Đất đỏ là đất bùn, không xây được nhà kiên cố." Ở trạng thái nguyên và khô ráo, đất đỏ bazan chịu tải khá. Nhiều công trình nhiều tầng vẫn được xây trên loại đất này ở khắp Tây Nguyên. Thứ cần lo là nền đắp, nước ngấm và taluy, không phải bản thân màu đỏ của đất. Khảo sát địa chất trước khi xây công trình lớn vẫn là bước không nên bỏ.
"Đất đã đỏ thì giàu dinh dưỡng, khỏi bón." Màu đỏ cho biết đất giàu ô-xít sắt và đã phong hoá sâu, không nói rằng đất giàu đạm, lân, kali dễ tiêu. Thực tế đất đỏ thường chua và đã bị rửa trôi nhiều chất kiềm. Vườn trồng lâu năm không bón bổ sung sẽ kiệt dần, năng suất và sức khoẻ cây giảm.
"Đất tơi xốp nên không sợ xói." Tơi xốp giúp nước ngấm tốt khi đất còn lớp phủ. Một khi mặt đất bị bóc trơ, hạt mịn trên mặt bị hạt mưa đánh vỡ, bít lỗ rỗng, nước chảy tràn và cuốn đi lớp đất mặt. Những rãnh xói sâu trên đồi trống sau vài mùa mưa là minh chứng rõ nhất.
"Nước hồ đỏ là do ô nhiễm." Màu nâu đỏ sau mưa chủ yếu là phù sa đất đỏ — hiện tượng tự nhiên của vùng đất bazan, dù mức độ tăng lên khi đất bị bóc trần nhiều. Ô nhiễm nước là chuyện khác, liên quan đến nước thải, rác, hoá chất, và cần đo đạc mới kết luận được. Đừng nhầm hai thứ để rồi bỏ qua thứ thật sự đáng lo.
Sống chung với màu đỏ: quần áo, xe cộ, nhà cửa
Người sống lâu ở đất đỏ có những mẹo nhỏ. Quần áo dính đất đỏ nên giũ cho khô bùn rồi mới giặt, ngâm nước lạnh trước, tránh ngâm nước nóng khiến vết đỏ bám chặt hơn. Đồ trắng và đồng phục học sinh là thứ khó giữ nhất trong mùa mưa; nhiều gia đình có thói quen để riêng một bộ đồ đi đường đất.
Xe máy, ô tô nên rửa gầm thường xuyên trong mùa mưa vì bùn đỏ bám vào phanh, xích, khe hở giữ ẩm, đẩy nhanh quá trình gỉ. Sân nhà lát gạch nhám ít trơn hơn gạch men bóng khi có bùn. Thảm chùi chân và chỗ rửa giày dép ở cửa là thứ gần như nhà nào ở vùng đất đỏ cũng có.
Với người mới đến, cái màu đỏ ở khắp nơi ban đầu có thể gây bất tiện. Nhưng chính màu đất ấy là dấu hiệu của tầng đất dày, giữ được cây trồng lâu năm, đã nuôi sống nghề vườn của cả vùng. Hiểu nó sẽ dễ chịu hơn là chống lại nó.
Câu hỏi thường gặp
Đất đỏ bazan có phải là đất tốt nhất để trồng trọt không?
Đất đỏ bazan có cấu trúc tơi xốp, tầng dày, giữ ẩm tốt nên rất hợp với cây lâu năm như cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái. Nhưng nó thường chua và dễ mất dinh dưỡng, nên vẫn cần bón vôi, phân hữu cơ và giữ lớp phủ. Gọi là "tốt nhất" thì không chính xác cho mọi loại cây.
Vì sao đất ở một số chỗ trong Gia Nghĩa lại màu vàng chứ không đỏ?
Màu đỏ là do ô-xít sắt ở dạng ít ngậm nước, hình thành nơi đất thoáng khí, thoát nước tốt như đỉnh và sườn đồi. Ở chỗ ẩm lâu ngày như ven suối, đáy thung, sắt chuyển sang dạng khác nên đất ngả vàng hoặc loang lổ. Đất đắp từ nơi khác chở tới cũng có thể khác màu.
Xây nhà trên đất đỏ có cần móng đặc biệt không?
Trên đất nguyên thổ, khô ráo, nhà thấp tầng thường dùng các loại móng thông thường nếu được kỹ sư tính đúng. Cần cẩn thận hơn với nền đất đắp, đất sát taluy, đất ven suối. Thoát nước tốt quanh móng quan trọng không kém bản thân kiểu móng.
Có cần bón vôi cho vườn rau ở Gia Nghĩa không?
Thường là có, vì đất đỏ bazan hay chua. Tuy nhiên lượng vôi nên dựa trên kết quả đo độ chua; có thể mua bộ thử đơn giản hoặc nhờ cán bộ nông nghiệp. Bón thừa vôi làm cây khó hút một số vi lượng. Kết hợp với phân hữu cơ cho hiệu quả bền hơn.
Làm sao giặt sạch vết đất đỏ trên quần áo?
Để bùn khô rồi giũ, chải bớt phần đất bám. Ngâm nước lạnh, vò với xà phòng, có thể dùng chất tẩy dành cho vết bẩn đất theo hướng dẫn trên bao bì. Tránh nước nóng ngay từ đầu vì có thể làm vết đỏ bám chặt hơn vào sợi vải.