Đi thác quanh Gia Nghĩa trong mùa mưa an toàn được nếu tuân thủ ba điều: chọn buổi sáng sau vài ngày không mưa lớn, luôn có người quan sát dòng nước, và rời khỏi lòng suối ngay khi nước đục lên, có rác trôi hoặc tiếng nước to dần — kể cả khi trời chỗ bạn đứng vẫn nắng. Lũ đầu nguồn ở cao nguyên đến từ mưa ở thượng nguồn, có thể cách vài cây số, nên nhìn trời tại chỗ không đủ.
Những tai nạn ở thác, suối vùng Tây Nguyên mà báo chí hay đưa tin thường có chung một kịch bản: nhóm bạn trẻ đi chơi, trời đẹp, xuống tắm hoặc đứng trên bãi đá giữa dòng, nước dâng đột ngột, một vài người bị cuốn. Bài viết giải thích vì sao kịch bản đó lặp lại, và đưa ra quy tắc cụ thể cho người đi thác quanh Gia Nghĩa trong những tháng mưa.
Vì sao mùa mưa vừa là mùa thác đẹp vừa là mùa nguy hiểm
Thác chỉ đẹp khi có nước. Mùa khô, nhiều thác quanh vùng chỉ còn vài dòng mảnh chảy qua mặt đá; tới mùa mưa, nước đổ thành mảng, bọt trắng xoá, cây ven suối xanh mướt. Người đi chơi vì thế bị kéo về phía thác đúng vào lúc dòng nước khó đoán nhất trong năm.
Thác ở cao nguyên đất đỏ thường nằm trên những suối có lưu vực không lớn nhưng dốc. Mưa lớn trên lưu vực ấy — có khi chỉ một cơn giông chiều trên vài quả đồi — dồn nước rất nhanh về lòng suối. Ở dưới thác, mực nước có thể từ mắt cá chân lên ngang hông trong vòng vài phút, kèm theo bùn, cành cây, đá nhỏ. Hiện tượng này thường được gọi là lũ đầu nguồn hay lũ quét cục bộ.
Điểm nguy hiểm nhất là độ trễ. Mưa rơi trên thượng nguồn lúc hai giờ chiều có thể đến chân thác lúc hai giờ rưỡi, trong khi trời ở thác vẫn hửng nắng. Người chơi dưới thác không thấy mưa, không nghe sấm, nên không có lý do gì để cảnh giác — cho tới khi nước đã ở ngay đó. Vì vậy quy tắc an toàn phải dựa vào quan sát dòng nước, không dựa vào cảm giác về thời tiết.
Những niềm tin sai dẫn tới tai nạn
"Trời ở đây nắng thì không sao." Như đã nói, nước đến từ thượng nguồn. Trời tại chỗ không nói được gì về mưa trên lưu vực phía trên. Cần nhìn mây ở hướng thượng nguồn và quan sát chính dòng nước.
"Bơi giỏi thì không lo." Dòng nước lũ mang theo bùn, cành, đá, chảy xiết qua bãi đá lởm chởm. Kỹ năng bơi ở hồ bơi gần như không có tác dụng khi bị cuốn vào dòng như vậy. Phần lớn nạn nhân đuối nước ở sông suối là người biết bơi.
"Nước chỉ tới đầu gối, lội qua được." Nước chảy xiết tới đầu gối đủ để làm người lớn mất thăng bằng, nhất là khi đáy là đá trơn. Một khi đã ngã trong dòng chảy, đứng dậy lại rất khó.
"Đứng trên tảng đá to giữa dòng là an toàn." Tảng đá giữa dòng trở thành hòn đảo khi nước lên, và đường về bờ bị cắt. Nhiều vụ cứu hộ ở thác suối là để đưa người kẹt trên đá giữa dòng.
"Đi đông người thì an toàn hơn." Đông người chỉ an toàn hơn khi có người được giao nhiệm vụ quan sát và có quy tắc rõ. Trong nhóm đông đang vui, ai cũng nghĩ người khác đang để ý — và rốt cuộc không ai để ý.
Chọn ngày, chọn giờ: bảng tự kiểm trước khi đi
Trước khi lên đường, trả lời nhanh các câu hỏi dưới đây. Nếu có từ hai câu trả lời ở cột "Hoãn" trở lên, nên đổi sang ngày khác hoặc chọn điểm không có suối.
| Câu hỏi | Đi được | Hoãn |
|---|---|---|
| Hai ngày qua có mưa lớn không? | không hoặc mưa nhỏ | có mưa to, mưa dầm |
| Dự báo hôm nay? | nắng, mưa rải rác chiều | cảnh báo mưa lớn, giông diện rộng |
| Đi vào giờ nào? | buổi sáng, về trước trưa | buổi chiều, chạng vạng |
| Có người quen đường đi cùng? | có | không ai từng tới |
| Nhóm có trẻ nhỏ, người không biết bơi? | có nhưng đã giao người trông sát | có mà chưa phân công |
| Nước suối lúc đến nơi? | trong, chảy đều | đục đỏ, nhiều rác, ầm ào |
Câu cuối cùng là câu quan trọng nhất và chỉ trả lời được khi đã tới nơi. Nếu tới thác mà nước đã đục ngầu, hãy đứng trên bờ cao chụp vài tấm ảnh rồi về; đó không phải lúc xuống bãi đá.
Việc của trưởng nhóm
Mỗi nhóm đi thác nên có một người nhận vai trò trưởng nhóm — không nhất thiết là người lớn tuổi nhất, mà là người tỉnh táo nhất, không uống rượu bia. Việc của người đó:
- Trước khi đi: kiểm tra dự báo, báo người ở nhà điểm đến và giờ về dự kiến, nhắc mọi người mang giày bám, áo mưa.
- Khi tới nơi: quan sát dòng nước vài phút trước khi cho nhóm xuống; chỉ rõ chỗ được chơi và chỗ cấm, thống nhất điểm tập trung trên bờ cao.
- Phân công người trông: mỗi trẻ nhỏ hoặc người không biết bơi có một người lớn chịu trách nhiệm riêng, không "trông chung".
- Đứng chỗ nhìn được thượng nguồn: thỉnh thoảng nhìn mây và dòng nước phía trên; đặt một mốc trên đá để biết nước lên hay xuống.
- Ra lệnh rút khi có dấu hiệu: một tín hiệu rõ ràng — tiếng còi, tiếng hô — và mọi người lên bờ ngay, không lấy đồ, không hỏi lại.
- Đếm người: khi tới nơi, khi rời bãi đá, khi lên xe. Ở thác ồn, người đi lạc thường không ai biết cho tới lúc đếm.
Vai trò này nghe có vẻ khắt khe với một chuyến đi chơi. Nhưng chính nhờ có một người lo phần an toàn, cả nhóm mới thật sự thoải mái chơi trong giới hạn an toàn.
Rượu bia và nước: một sự kết hợp không nên có
Nhiều buổi đi thác, đi suối của nhóm bạn có kèm đồ nhắm và bia. Rượu bia làm giảm khả năng giữ thăng bằng trên đá trơn, làm chậm phản xạ khi nước dâng, và khiến người ta đánh giá thấp rủi ro. Một người đã uống vài lon bia dễ nảy ra ý định nhảy từ trên đá xuống vũng hay bơi ra giữa dòng hơn hẳn lúc tỉnh táo.
Nếu nhóm muốn ăn uống, dời phần đó sau khi đã rời khỏi khu thác, ở chỗ có bàn ghế hoặc trên bờ cao xa mép nước. Người lái xe về, người làm trưởng nhóm và người trông trẻ tuyệt đối không uống. Đường về từ thác thường dốc, trơn, và lái xe sau khi uống rượu bia là vi phạm pháp luật giao thông.
Với người đi cùng nhóm, việc từ chối lời mời "một lon thôi" ở thác không phải là phá cuộc vui. Đó là cách giữ cho cả nhóm cùng về nhà.
Khi có người bị nước cuốn hoặc gặp nạn
Phản xạ tự nhiên khi thấy người bị cuốn là nhảy xuống cứu. Nhưng trong dòng nước xiết, người không được huấn luyện nhảy xuống thường trở thành nạn nhân thứ hai. Nguyên tắc được các lực lượng cứu hộ nhắc đi nhắc lại là: kêu gọi, ném vật nổi, đưa vật dài — chỉ xuống nước khi có trang bị và kỹ năng.
Cụ thể: hô to để người bị cuốn biết có người thấy, chạy dọc bờ theo hướng dòng chảy, ném cho họ bất cứ thứ gì nổi — can nhựa rỗng, phao, ba lô có đồ nổi — hoặc chìa cành cây, dây, gậy dài trong khi bản thân vẫn đứng vững trên bờ. Đồng thời, người khác gọi cấp cứu và báo chính quyền địa phương, nói rõ vị trí.
Người bị cuốn nên cố nằm ngửa, chân hướng về phía hạ lưu để đỡ va đập, dùng tay lái dần về phía bờ theo đường chéo thay vì cố bơi ngược dòng. Đây là kiến thức nên được nhắc trước chuyến đi, vì lúc sự việc xảy ra không ai còn bình tĩnh để nghĩ.
Với chấn thương do trượt ngã trên đá, đặc biệt chấn thương đầu, cổ, không di chuyển nạn nhân nếu không có nguy hiểm trước mắt. Giữ ấm, giữ người đó nằm yên, gọi cấp cứu. Ở thung thác có thể mất sóng điện thoại; cử người lên chỗ cao hoặc ra đường lớn để gọi.
Đồ an toàn nên có trong ba lô của nhóm
Không cần trang bị như đội cứu hộ, nhưng vài món rẻ tiền dưới đây có thể tạo khác biệt lớn khi có sự cố. Nên để chung trong ba lô của trưởng nhóm:
- Một hai vật nổi: can nhựa rỗng có nắp, phao tròn nhỏ hoặc áo phao cho trẻ. Thứ ném được cho người bị cuốn quan trọng hơn mọi lời hô hoán.
- Một cuộn dây dù dài: dùng để kéo, để làm tay vịn tạm qua đoạn đá trơn, để buộc ba lô.
- Còi: tiếng còi xuyên qua tiếng nước tốt hơn giọng người, dùng làm tín hiệu rút lên bờ đã thống nhất từ đầu.
- Bộ sơ cứu: băng cuộn, gạc, băng dán, dung dịch sát khuẩn, băng thun để cố định khi trật chân.
- Áo mưa, áo ấm mỏng: người ướt sau khi ngã xuống nước dễ bị lạnh run dù trời không lạnh, nhất là ở thung thác ít nắng.
- Điện thoại sạc đầy, túi chống nước, sạc dự phòng: và ghi sẵn trên giấy số liên lạc của người nhà, phòng khi điện thoại hỏng.
Những món này nặng không quá vài trăm gam mỗi thứ. Chúng nằm trong ba lô suốt chục chuyến đi mà không dùng tới — và đó là điều tốt — cho tới ngày cần.
Chọn điểm đi chơi nước phù hợp với mùa mưa
Không phải chuyến đi chơi nào trong mùa mưa cũng cần có thác. Nếu nhóm có nhiều trẻ nhỏ hoặc người không quen đường rừng, những điểm như bờ hồ trung tâm, các công viên ven hồ, quán cà phê nhìn ra đồi là lựa chọn an toàn hơn. Có thể ngắm thác từ trên bờ cao mà không cần xuống lòng suối.
Nếu vẫn muốn xuống thác, ưu tiên những điểm có lối đi rõ ràng, có người địa phương trông coi hoặc có biển báo, và tránh những nơi phải lội suối mới tới. Những thác "hoang sơ" ít người biết thường đẹp, nhưng đường vào chưa ai kiểm tra, không có người hỗ trợ khi có chuyện.
Cuối cùng, hãy đọc thông báo của chính quyền địa phương. Vào những đợt mưa lớn, một số điểm có thể bị tạm cấm. Đó không phải sự phiền phức mà là kết quả của việc ai đó đã đánh giá rủi ro thay cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Lũ đầu nguồn là gì, khác lũ thường thế nào?
Lũ đầu nguồn ở suối nhỏ vùng cao là nước dâng rất nhanh do mưa lớn tập trung ở thượng nguồn, thường trong vài chục phút, kèm bùn đất và cành cây. Khác với lũ sông lớn ở đồng bằng lên từ từ trong nhiều giờ, lũ đầu nguồn đến bất ngờ, ít dấu hiệu báo trước tại chỗ.
Làm sao biết nước sắp lên khi đang ở thác?
Để ý nước đột nhiên đục hơn, có rác, lá, cành trôi nhiều, tiếng nước to dần, mây đen hoặc sấm ở phía thượng nguồn. Đặt một viên đá đánh dấu mép nước để thấy nước lên. Thấy một trong các dấu hiệu này, lên bờ cao ngay, không chờ thêm.
Có nên cho trẻ em đi thác vào mùa mưa không?
Có thể, nếu chọn buổi sáng ngày khô ráo, chỉ ngắm từ bờ cao hoặc chơi ở chỗ nước nông xa chân thác, và mỗi trẻ có một người lớn trông riêng. Không cho trẻ ra bãi đá giữa dòng hoặc tắm ở vũng sâu. Nếu nước đục, nên về sớm.
Đi thác một mình có được không?
Không nên, đặc biệt trong mùa mưa. Nếu trượt ngã, trật chân hay gặp nước lên, không có ai hỗ trợ hoặc gọi giúp, trong khi chân thác có thể mất sóng điện thoại. Nếu buộc phải đi một mình, báo cho người khác điểm đến và giờ về, chỉ ngắm từ bờ.
Thấy người bị nước cuốn thì nên làm gì?
Hô to, gọi người hỗ trợ và gọi cấp cứu ngay. Chạy dọc bờ theo dòng, ném vật nổi hoặc chìa cành cây, dây dài cho người bị cuốn trong khi mình vẫn đứng vững trên bờ. Không nhảy xuống dòng nước xiết nếu không có kỹ năng và trang bị cứu hộ.
Mùa nào đi thác quanh Gia Nghĩa an toàn nhất?
Mùa khô, khoảng tháng 12 đến tháng 3, nước ít và ổn định nhất, dù thác kém đẹp. Cuối mùa mưa vào những buổi sáng sau vài ngày không mưa lớn là thời điểm cân bằng giữa cảnh đẹp và an toàn. Giữa mùa mưa nên hạn chế đi thác.