Thăm một bon (làng) của người M'Nông quanh Gia Nghĩa là đến nhà người ta, không phải đến khu trình diễn: nên đi cùng người quen hoặc hỏi trước qua chính quyền thôn, phường; xin phép trước khi vào nhà, trước khi chụp ảnh; ăn mặc kín đáo; hỏi chuyện bằng sự tò mò tôn trọng; và mua đồ thủ công trực tiếp nếu người làm muốn bán.
Người M'Nông là cư dân bản địa lâu đời của cao nguyên này, sống thành các bon trước khi có thị xã, thành phố Gia Nghĩa. Ngày nay, cộng đồng M'Nông ở vùng ven như Đắk Nia, Đắk R'Moan cũ sống xen với người Kinh và các dân tộc khác đến lập nghiệp; nhiều nhà làm vườn cà phê, hồ tiêu, con em đi học, đi làm ở thành phố như mọi gia đình khác. Đời sống thay đổi, nhưng nhiều nếp văn hoá vẫn được giữ.
Bài này không mô tả chi tiết văn hoá M'Nông — phần đó có ở danh mục Con người và văn hoá. Ở đây chỉ bàn chuyện khách: đi thế nào để chuyến thăm có ý nghĩa với cả hai phía.
Bon làng là nơi sống, không phải sân khấu
Hình ảnh nhiều người mang theo khi đến Tây Nguyên thường lấy từ phim ảnh, quảng cáo du lịch: nhà sàn dài, cồng chiêng, váy thổ cẩm, lễ hội quanh đống lửa. Những thứ đó có thật và vẫn còn trong đời sống văn hoá, nhưng thường xuất hiện vào dịp lễ, chứ không phải ngày thường. Một buổi chiều bình thường trong bon, bạn sẽ thấy người ta đi vườn về, trẻ con đi học, nhà xây gạch bên cạnh vài ngôi nhà gỗ, xe máy, điện thoại — giống bất kỳ xóm nào ven đô.
Kỳ vọng sai dẫn tới cách hành xử sai: đòi được xem "nhà truyền thống", yêu cầu người ta mặc trang phục để chụp, thất vọng vì bon "không còn bản sắc". Cách nhìn đó vô tình coi cộng đồng như vật trưng bày phải đứng yên trong quá khứ. Người M'Nông, như mọi cộng đồng, có quyền sống hiện đại và tự chọn giữ gìn gì, theo cách nào.
Nếu bạn đến với tâm thế đi thăm một xóm, gặp những gia đình có lịch sử và văn hoá riêng, mọi thứ sẽ tự nhiên hơn nhiều. Những gì đáng xem thường hiện ra qua câu chuyện: một bộ chiêng cũ được giữ trong nhà, một tấm vải dệt của bà, một món ăn chỉ làm khi có khách.
Trước khi đi: chuẩn bị đúng cách
Đến một bon làng không giống đến một điểm du lịch có bán vé. Chuẩn bị vài thứ trước giúp chuyến thăm suôn sẻ:
- Tìm người giới thiệu. Cách tốt nhất là đi cùng người quen sống trong bon, hoặc nhờ nơi lưu trú, bạn bè địa phương kết nối. Nếu đi với mục đích tìm hiểu, nghiên cứu, chụp ảnh nhiều, nên liên hệ trưởng thôn hoặc chính quyền phường trước.
- Chọn thời điểm. Tránh giờ người ta đang bận việc vườn, mùa thu hoạch cà phê bận rộn, và những ngày gia đình có việc riêng. Buổi chiều muộn thường dễ gặp người ở nhà hơn.
- Ăn mặc. Quần áo kín đáo, giản dị. Đồ quá hở, quá phô trương tạo khoảng cách không cần thiết.
- Quà nhỏ. Nếu được mời đến nhà, một món quà nhỏ thiết thực như bánh kẹo cho trẻ, trái cây, đồ dùng học tập được đón nhận tự nhiên hơn tiền mặt đưa tay.
- Tìm hiểu trước. Đọc một chút về người M'Nông: tên gọi, cách gọi "bon" thay cho "buôn", vài nét về lịch nông nghiệp. Hiểu một chút cho thấy sự tôn trọng, và giúp bạn đặt câu hỏi tốt hơn.
Đừng đến bon bằng đoàn xe đông, mở nhạc lớn, đậu xe chắn đường. Một nhóm nhỏ, đi nhẹ nhàng, dễ được đón tiếp hơn nhiều.
Chụp ảnh: hỏi trước, nhất là với trẻ em và người già
Luôn xin phép. Hỏi trước khi chụp người, chụp bên trong nhà, chụp vật dụng gia đình. Một cái gật đầu hay lắc đầu đều cần được tôn trọng. Nếu không cùng ngôn ngữ, giơ máy lên và ra hiệu hỏi, chờ phản hồi.
Trẻ em cần được hỏi qua cha mẹ. Trẻ em thường tò mò và thích được chụp, nhưng quyết định là của người lớn trong gia đình. Ảnh trẻ em đăng lên mạng có thể theo các em rất lâu.
Không dàn dựng. Không yêu cầu người ta thay trang phục, cầm chiêng, đứng tạo dáng để có tấm ảnh "đúng chất". Ảnh đời thường chân thật có giá trị hơn ảnh dàn dựng.
Vật dùng trong nghi lễ là đồ quý của gia đình. Chiêng, ché, các vật dụng dùng trong lễ cúng của gia đình hay cộng đồng có ý nghĩa đặc biệt. Không tự tay chạm, gõ thử, hay dịch chuyển khi chưa được mời.
Gửi lại ảnh nếu hứa. Nếu đã hứa gửi ảnh cho gia đình, hãy giữ lời. Đó là cách nhỏ để mối quan hệ không chỉ đi một chiều.
Cân nhắc khi đăng lên mạng. Ghi chú tôn trọng, không dùng những từ ngữ mô tả như "hoang sơ", "lạc hậu", "nguyên thuỷ" cho con người. Không gắn vị trí chi tiết nhà riêng của người khác.
Hỏi chuyện: tò mò mà không soi xét
Những câu hỏi tốt nhất thường bắt đầu từ chính điều bạn thấy: chiếc gùi treo trên vách dùng để làm gì, vườn cà phê này trồng từ bao giờ, món ăn đang nấu tên là gì. Người được hỏi sẽ tự kể thêm những gì họ muốn chia sẻ. Hỏi về gia đình, con cái, công việc là những câu hỏi tự nhiên giữa người với người.
Tránh những câu hỏi mang tính so sánh, đánh giá: "sao không giữ nhà sàn nữa", "người M'Nông có ăn món này không", "có còn ai biết đánh chiêng không". Những câu đó, dù không ác ý, đặt người nghe vào vị trí phải giải thích về sự thay đổi của cộng đồng mình. Cũng tránh hỏi về thu nhập, đất đai, chuyện tranh chấp — những chủ đề nhạy cảm ở bất kỳ cộng đồng nào.
Nếu gặp người lớn tuổi có thể kể về sử thi, lễ hội, nghề dệt, hãy dành thời gian lắng nghe, không ngắt lời để ghi hình. Có những câu chuyện chỉ được kể khi người kể thấy người nghe thật sự quan tâm.
Được mời rượu cần, mời cơm: ứng xử thế nào
Rượu cần là một tập tục cộng đồng của nhiều dân tộc Tây Nguyên, thường được mở vào dịp lễ, khi có khách quý, khi gia đình có việc vui. Được mời uống là được coi như khách. Nếu bạn uống được, có thể tham gia vài ngụm theo hướng dẫn của chủ nhà; nếu không uống được — vì lái xe, vì sức khoẻ, vì không muốn — hoàn toàn có thể từ chối khéo, cảm ơn và giải thích ngắn gọn. Người lái xe về thì không uống.
Khi được mời cơm, ăn theo cách chủ nhà ăn, nếm thử món lạ, khen món ngon một cách chân thành. Nếu có món bạn không ăn được, chỉ cần không gắp thêm, không cần bình luận. Cảm ơn trước khi về, và nếu có thể, mời lại khi có dịp — quan hệ qua lại là nền tảng của mọi cộng đồng.
Không ép người khác uống, không cổ vũ uống nhiều để làm vui. Một buổi gặp có rượu cần nên kết thúc lúc mọi người còn tỉnh táo, và khách là người biết lúc nào nên xin phép ra về.
Mua đồ thủ công và nông sản: trả đúng giá, mua đúng người
Một số gia đình M'Nông vẫn giữ nghề dệt thổ cẩm, đan gùi, đan giỏ, làm đồ gốm hay chế biến nông sản tại nhà. Mua trực tiếp từ người làm là cách để giá trị đến đúng tay họ. Hỏi giá, nếu thấy hợp lý thì mua; mặc cả quá đà với hàng thủ công làm bằng tay hàng tuần, hàng tháng là thiếu tôn trọng công sức người làm.
Nếu muốn đặt làm theo yêu cầu, thống nhất rõ kích thước, màu sắc, thời gian và cách nhận hàng. Không đặt cọc rồi bỏ, không hứa mua rồi không quay lại. Với nông sản như cà phê, mật ong, hạt tiêu, hỏi về cách trồng, cách làm — chính câu chuyện đó làm món quà mang về có ý nghĩa.
Tránh mua những thứ không nên mua: vật dụng cổ trong gia đình như ché, chiêng cũ, đồ dùng nghi lễ có giá trị di sản, động vật hoang dã hay sản phẩm từ chúng. Những món này hoặc là tài sản văn hoá cần được giữ trong cộng đồng, hoặc bị pháp luật cấm mua bán.
Khi có lễ hội, sự kiện văn hoá
Các lễ hội cộng đồng như lễ mừng lúa mới hay những dịp sinh hoạt văn hoá có cồng chiêng là thời điểm nhiều người muốn đến xem. Nếu được mời hoặc sự kiện mở cho khách, hãy đến đúng giờ, đứng ở vị trí được chỉ dẫn, không chen vào giữa không gian nghi lễ để chụp ảnh. Hỏi người tổ chức phần nào khách được tham gia, phần nào chỉ nên đứng xem.
Lịch lễ hội của từng bon không cố định như lịch du lịch, thường gắn với mùa vụ và quyết định của cộng đồng. Thông tin về các sự kiện văn hoá do chính quyền tổ chức, như ngày hội văn hoá các dân tộc, thường được thông báo qua kênh chính thức của địa phương.
Một chuyến thăm thành công không đo bằng số ảnh đẹp, mà bằng việc lần sau quay lại, người ta còn nhớ và vui khi gặp bạn.
Sau chuyến thăm: giữ mối quan hệ, không chỉ giữ ảnh
Chuyến thăm một bon làng có thể là trải nghiệm một lần với khách, nhưng với gia đình đã tiếp bạn, đó là một buổi chiều họ dành thời gian, mở cửa nhà, chia sẻ câu chuyện. Một lời cảm ơn gửi lại qua người giới thiệu, vài tấm ảnh đẹp in ra gửi tặng, một lần ghé lại khi có dịp — những việc nhỏ đó làm cho cuộc gặp không chỉ đi một chiều.
Nếu bạn là người mới chuyển về Gia Nghĩa và sẽ sống lâu dài, quan hệ với người M'Nông không nên chỉ dừng ở vai khách và chủ. Bạn có thể mua cà phê, rau, mật ong từ những gia đình đã quen; mời họ ghé nhà khi xuống phố; cùng tham gia các hoạt động chung của phường. Đó là cách để hai cộng đồng sống cạnh nhau thật sự biết nhau.
Khi viết hay kể lại về chuyến thăm, hãy kể như kể về những con người cụ thể bạn đã gặp, không khái quát thành "người M'Nông thế này, thế kia". Mỗi gia đình, mỗi người có câu chuyện riêng; gom họ vào một khuôn chung là điều mà chính bạn cũng không muốn người khác làm với quê mình.
Câu hỏi thường gặp
Ở Gia Nghĩa có bon làng M'Nông nào để thăm không?
Vùng ven Gia Nghĩa, như Đắk Nia và Đắk R'Moan cũ, có các bon của người M'Nông sống xen với cư dân khác. Đây là làng sinh sống chứ không phải điểm du lịch có tổ chức. Cách tốt nhất là đi cùng người quen, hoặc hỏi qua nơi lưu trú, chính quyền thôn, phường.
Bon và buôn khác nhau thế nào?
"Bon" là cách người M'Nông gọi làng của mình; "buôn" là từ quen thuộc với người Ê Đê và được dùng phổ biến trong tiếng Việt cho làng ở Tây Nguyên nói chung. Khi đến cộng đồng M'Nông, dùng chữ "bon" là một cách thể hiện sự tôn trọng.
Có cần xin phép chính quyền khi đến thăm bon không?
Thăm người quen thì không cần thủ tục. Nếu đi theo đoàn đông, tổ chức hoạt động, chụp ảnh, quay phim với mục đích thương mại hay nghiên cứu, nên liên hệ trưởng thôn, chính quyền phường trước để được hướng dẫn và để cộng đồng được biết.
Có nên cho tiền trẻ em trong bon không?
Không nên cho tiền trực tiếp cho trẻ, vì dễ tạo thói quen xin tiền khách. Nếu muốn giúp đỡ, có thể tặng đồ dùng học tập thông qua gia đình, nhà trường, hoặc ủng hộ qua các chương trình có tổ chức của địa phương.
Được mời rượu cần mà không uống được thì sao?
Có thể cảm ơn và từ chối nhẹ nhàng, giải thích ngắn rằng mình phải lái xe hoặc không uống được rượu. Chủ nhà thường thông cảm. Bạn vẫn có thể ngồi lại trò chuyện, cùng ăn uống phần khác, và thể hiện sự trân trọng bằng thái độ.