Uống cà phê ở Gia Nghĩa nghĩa là uống cà phê vối (robusta) của chính vùng đồi xung quanh, pha phin đậm, đắng, thường uống đá hoặc với sữa đặc. Cà phê ở đây không chỉ là thức uống mà là nhịp sống: sáng sớm trong sương ở quán vỉa hè, chiều muộn ở quán trên đồi nhìn xuống hồ trung tâm, và bàn chuyện vườn, chuyện mùa ngay trên ly cà phê.
Bài này không nói về trồng cà phê mà nói về uống: vì sao cà phê ở đây đậm, gọi món thế nào, kiểu quán nào đáng ngồi, pha phin ở nhà ra sao, và cách chọn cà phê bột, cà phê hạt mang về làm quà mà không mua nhầm loại tẩm hương liệu.
Vì sao cà phê ở Gia Nghĩa đậm
Phần lớn cà phê trồng ở Gia Nghĩa và Đắk Nông cũ là cà phê vối, tức robusta. Hạt vối có hàm lượng caffeine cao hơn cà phê chè (arabica), vị đắng mạnh, thân dày, ít chua. Khi pha phin với lượng bột nhiều, nước ít, ly cà phê ra đặc, đen, đắng, đúng kiểu người Việt quen uống.
Cách rang cũng góp phần. Nhiều cơ sở rang cà phê ở Tây Nguyên rang đậm, có nơi rang kèm bơ, đường, muối, rượu hay hương liệu để tạo màu, độ sánh và mùi thơm hợp khẩu vị số đông. Cà phê rang mộc, chỉ rang hạt không thêm gì, có vị đắng thanh hơn, màu nước nâu hơn, ít sánh.
Thói quen pha cũng vậy: người Gia Nghĩa quen phin đầy, nén chặt, chờ từng giọt. Một ly cà phê đen đá ở đây có thể mạnh hơn hẳn ly cà phê cùng tên ở thành phố lớn, nhất là ở quán vỉa hè quen khách lao động cần tỉnh táo cho cả ngày làm việc ngoài vườn, ngoài công trình. Người không quen uống đậm nên gọi cà phê sữa hoặc dặn pha loãng. Dặn trước một câu "pha nhạt giúp em" là quán hiểu ngay, không ai thấy lạ.
Gọi món ở quán: các kiểu thường gặp
Tên gọi ở Gia Nghĩa giống phần lớn các tỉnh phía Nam và Tây Nguyên. Bảng dưới giúp người mới đến gọi đúng thứ mình muốn:
| Gọi là | Là gì | Gợi ý |
|---|---|---|
| Cà phê đen (nóng hoặc đá) | Cà phê phin nguyên chất, có thể thêm đường | Dặn ít đường hoặc không đường nếu muốn uống vị thật |
| Cà phê sữa (nóng hoặc đá) | Cà phê phin với sữa đặc | Dễ uống nhất cho người mới |
| Bạc xỉu | Nhiều sữa, ít cà phê | Cho người uống nhẹ, trẻ lớn hoặc buổi chiều |
| Cà phê phin tại bàn | Phin đặt trên ly, tự chờ nhỏ giọt | Cách uống chậm, hợp buổi sáng sương mù |
| Cà phê pha máy | Pha bằng máy espresso, thường là các món kiểu Ý | Có ở quán hiện đại; hỏi quán dùng hạt gì |
| Trà đá | Thường được mang kèm miễn phí ở quán bình dân | Uống tráng miệng giữa các ngụm cà phê đậm, rót thêm không cần gọi |
Nếu muốn uống cà phê "của vùng", hãy hỏi quán có dùng cà phê rang mộc của địa phương không. Nhiều quán tự rang hoặc lấy hàng từ hộ quen trong vùng, và người chủ thường thích kể về nguồn hạt của mình.
Các kiểu quán đáng ngồi
Quán vỉa hè buổi sáng. Ghế nhựa thấp, phin nhôm, trà đá, đông người đi làm, người buôn bán. Đây là nơi nghe chuyện thời sự của phố, chuyện giá cà phê, chuyện mưa nắng. Cà phê thường đậm, giá dễ chịu. Ngồi lâu không ai giục, và ly trà đá được rót thêm không cần gọi.
Quán trên đồi, nhìn hồ. Gia Nghĩa dựng trên đồi quanh hồ trung tâm nên có nhiều chỗ ngồi nhìn xuống mặt nước, nhìn ra những dải đồi cà phê. Buổi sáng sương mù hay chiều hoàng hôn là lúc đẹp nhất.
Quán sân vườn. Nhiều quán dựng giữa vườn cây, có ao cá, có góc cho trẻ con chơi. Hợp cho gia đình cuối tuần, nhất là những ngày mùa khô trời trong, nắng nhẹ buổi sáng.
Quán kiểu mới. Quán có máy pha, có đồ uống kiểu mới, nhạc nhẹ, chỗ ngồi làm việc. Người trẻ ở Gia Nghĩa và người đi công tác hay chọn kiểu quán này vì có ổ cắm điện và mạng ổn định.
Quán gắn với nhà rang. Một số hộ rang cà phê có chỗ ngồi uống thử và bán bột, hạt. Đây là nơi tốt để hiểu cà phê rang mộc khác cà phê tẩm thế nào, và để hỏi người rang về độ rang, cỡ xay hợp với cách pha của bạn.
Cà phê trong đời sống phố: chỗ hẹn, chỗ bàn việc
Ở một đô thị nhỏ như Gia Nghĩa, quán cà phê đóng vai trò của nhiều thứ: văn phòng tạm cho người đi công tác, phòng họp cho nhóm làm ăn, nơi hẹn hò của người trẻ, nơi các ông bàn chuyện vườn, chuyện giá, chuyện con cái. Rất nhiều cuộc mua bán đất, mua bán nông sản, thoả thuận công trình bắt đầu bằng câu "ra quán cà phê nói chuyện".
Vào mùa thu hoạch cà phê cuối năm, câu chuyện ở quán xoay quanh mùa vụ: vườn ai hái xong chưa, thuê người hái ở đâu, phơi sân hay sấy, bán cho ai. Người mới đến ngồi quán sáng vài buổi sẽ nghe được nhịp kinh tế của cả vùng mà không cần đọc báo cáo nào.
Quán cà phê cũng là nơi người nhập cư nhiều miền gặp nhau. Ông chủ quán giọng Quảng, khách bàn bên giọng Nghệ, nhóm thanh niên nói giọng Nam pha Trung. Cà phê ở Gia Nghĩa vì thế không chỉ là thức uống của vùng đất cà phê, mà là chất keo xã hội của một đô thị trẻ, nơi ai cũng cần một chỗ để bắt đầu câu chuyện.
Pha phin ở nhà cho đúng vị cà phê vối
Nếu bạn mua cà phê Gia Nghĩa về, cách pha phin dưới đây giúp ra ly cà phê gần với ly ở quán. Lượng bột và nước điều chỉnh theo khẩu vị:
- Tráng phin và ly bằng nước sôi cho nóng đều, để cà phê không bị nguội nhanh khi chiết.
- Cho bột vào phin, lượng tuỳ khẩu vị; muốn đậm kiểu Tây Nguyên thì cho nhiều bột, phin gần đầy một phần ba.
- Lắc nhẹ cho mặt bột phẳng, đặt nắp nén lên, không nén quá chặt.
- Rót một ít nước sôi để ủ cho bột nở, chờ chừng nửa phút.
- Rót thêm nước đến gần đầy phin, đậy nắp, chờ cà phê nhỏ giọt. Nếu giọt chảy quá nhanh là bột xay thô hoặc nén lỏng; nhỏ quá chậm, không chảy là bột quá mịn hoặc nén chặt.
- Pha đá hoặc sữa sau khi chiết xong, khuấy đều.
Nước nên vừa sôi rồi để lắng một chút. Phin nhôm, phin inox đều dùng được; phin inox giữ nhiệt tốt hơn và bền hơn khi dùng hằng ngày. Cà phê vối hợp với sữa đặc; nếu uống đen không đường, chọn loại rang mộc để vị đắng thanh hơn.
Chọn cà phê bột, cà phê hạt mang về
Quà phổ biến nhất từ Gia Nghĩa là cà phê. Trước khi mua, hãy tự hỏi người nhận uống kiểu gì: quen cà phê đậm, sánh, thơm mùi bơ thì loại rang tẩm hợp hơn; muốn vị thật của hạt thì chọn rang mộc. Nhiều nơi bán cả hai, hỏi rõ người bán đang đưa loại nào.
Cà phê rang mộc thường có màu nâu sẫm, mặt hạt không bóng dầu nhiều, mùi thơm của hạt rang. Cà phê tẩm có màu đen bóng, mùi thơm ngọt, bột có độ sánh khi pha. Không loại nào xấu nếu người bán nói rõ thành phần, và nhiều người Gia Nghĩa lớn tuổi vẫn trung thành với vị cà phê tẩm bơ quen từ thời trẻ; điều cần tránh là cà phê trộn tạp chất, hương liệu không rõ, được quảng cáo là nguyên chất.
Nếu người nhận có máy xay, mua hạt rang là tốt nhất vì giữ hương lâu hơn bột. Nếu không, mua bột xay vừa cho phin. Hỏi ngày rang, chỉ mua lượng uống trong vài tuần. Tìm cơ sở rang trong vùng có thể dùng danh bạ doanh nghiệp của trang, nhưng chọn theo cảm nhận của chính bạn khi uống thử.
Bảo quản cà phê và những lưu ý khi uống
Cà phê sau khi rang mất hương dần theo thời gian, nhất là khi tiếp xúc không khí, ánh sáng, hơi ẩm. Đựng cà phê trong túi có van một chiều hoặc hũ kín, để nơi khô mát, tránh ánh nắng. Không nên để cà phê trong tủ lạnh rồi lấy ra lấy vào nhiều lần vì dễ hút ẩm và mùi.
Cà phê vối có nhiều caffeine. Người nhạy cảm, người hay mất ngủ, phụ nữ mang thai, người có bệnh tim mạch, dạ dày nên uống ít, uống loãng hoặc hỏi bác sĩ. Uống cà phê đậm lúc đói có thể khó chịu; người đi công tác lên Gia Nghĩa sáng sớm nên ăn sáng trước khi gọi một ly đen đặc.
Một lưu ý cuối cho khách: ly cà phê ở quán đồi đẹp nhất vào những buổi sáng có sương, nhưng đường lên đồi mùa mưa có thể trơn. Đi chậm, chọn quán có chỗ để xe an toàn, và ngồi lâu một chút. Ở Gia Nghĩa, cà phê là để ngồi, không phải để mang đi. Nếu có thời gian, hãy thử cùng một quán vào hai buổi khác nhau, một sáng sương và một chiều nắng; cảnh và vị cà phê đều khác.
Ngoài cà phê: những thức uống khác của phố núi
Không phải ai cũng uống được cà phê đậm. Ở Gia Nghĩa có nhiều thức uống làm từ chính sản vật của vùng, hợp với người lớn tuổi, trẻ em và người không dùng caffeine:
- Sinh tố bơ. Bơ chín dẻo xay với sữa đặc, đá, có quán thêm sầu riêng. Mùa bơ là mùa của ly sinh tố béo ngậy, nhiều người xem đây là đặc sản đồ uống của Tây Nguyên.
- Bơ dầm. Bơ dằm với sữa đặc, đá bào, ăn bằng thìa, vừa là món uống vừa là món ăn vặt.
- Nước chanh dây. Chanh dây trồng nhiều ở Tây Nguyên, pha với đường, đá, vị chua thơm, mát cho buổi trưa mùa khô.
- Trà nóng. Ấm trà xanh, trà ô long ở nhà hay ở quán, hợp với những buổi sáng sương lạnh.
- Sữa đậu nành, sữa bắp. Bán ở xe đẩy, quán sáng, là món uống quen của học sinh, công nhân.
- Nước mía, nước sâm. Thức uống giải nhiệt có ở nhiều góc phố vào mùa nắng.
Nếu đi cùng người lớn tuổi hay trẻ nhỏ đến quán cà phê đồi, những thức uống này giúp cả nhà cùng ngồi được lâu. Và một ly sinh tố bơ đúng mùa ở Gia Nghĩa nhiều khi còn đáng nhớ hơn ly cà phê.
Câu hỏi thường gặp
Cà phê Gia Nghĩa là cà phê chè hay cà phê vối?
Phần lớn là cà phê vối (robusta), loại phổ biến nhất ở vùng thấp và trung bình của Tây Nguyên. Cà phê chè (arabica) trồng nhiều hơn ở vùng cao như quanh Đà Lạt. Quán ở Gia Nghĩa chủ yếu dùng vối hoặc phối vối với chè.
Cà phê rang mộc và cà phê rang tẩm khác nhau thế nào?
Rang mộc chỉ rang hạt cà phê, không thêm gì; vị đắng thanh, nước nâu. Rang tẩm có thêm bơ, đường, muối, rượu hoặc hương liệu khi rang để tạo màu đen bóng, mùi thơm và độ sánh. Người bán nên nói rõ đang bán loại nào.
Mua bao nhiêu cà phê làm quà là vừa?
Tính theo thói quen uống của người nhận và thời gian uống hết trong khoảng vài tuần để giữ hương. Mua nhiều quá, để lâu thì cà phê mất mùi. Hạt rang giữ hương lâu hơn bột.
Uống cà phê ở quán đồi Gia Nghĩa vào giờ nào đẹp nhất?
Sáng sớm khi sương còn phủ đồi, mặt hồ lặng, hoặc chiều muộn khi nắng xiên qua những dải đồi. Mùa mưa có nhiều buổi sáng sương, mùa khô trời trong, nhìn được xa hơn.
Pha phin bị chảy quá nhanh thì làm sao?
Thường do bột xay quá thô hoặc nén quá lỏng. Có thể nén chặt hơn một chút, dùng thêm bột, hoặc mua bột xay mịn hơn dành cho phin. Nếu không chảy thì ngược lại: bột quá mịn hoặc nén quá chặt.