Từ ngày 1/7/2025, khi Đắk Nông và Bình Thuận nhập vào tỉnh Lâm Đồng, Gia Nghĩa thuộc một tỉnh có bức tranh dân tộc phong phú hơn hẳn trước: người M'Nông của Đắk Nông cũ; người Cơ Ho, Mạ, Chu Ru của Lâm Đồng cũ; người Chăm, Raglai của Bình Thuận cũ; cùng người Kinh và đồng bào nhiều dân tộc khác đến lập nghiệp.
Với người ở Gia Nghĩa, đây là dịp nhìn lại văn hoá bản địa của mình trong một khung rộng hơn: những láng giềng nói tiếng gần với tiếng M'Nông, những cộng đồng có lối sống khác hẳn ở vùng biển nắng gió. Bài này giới thiệu ngắn từng cộng đồng bản địa chính, chỗ giống và khác với người M'Nông, và gợi ý cách người Gia Nghĩa có thể tìm hiểu, giao lưu trong tỉnh mới mà không rơi vào khuôn mẫu.
Một tỉnh, ba vùng văn hoá
Tỉnh Lâm Đồng mới trải từ cao nguyên M'Nông quanh Gia Nghĩa, qua cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc và Lâm Viên quanh Đà Lạt, xuống tận dải ven biển Bình Thuận cũ. Ba vùng địa hình ấy cũng gần trùng với ba vùng văn hoá: vùng của người M'Nông ở phía tây bắc; vùng của người Cơ Ho, Mạ, Chu Ru ở giữa; và vùng ven biển nơi người Chăm, Raglai sống cùng người Kinh làm biển, làm ruộng, trồng thanh long.
Về ngôn ngữ, phần lớn cộng đồng bản địa vùng cao thuộc nhóm Môn – Khmer: M'Nông, Mạ, Cơ Ho, Stiêng nói những thứ tiếng có họ hàng gần, nhiều từ cơ bản giống nhau. Người Chu Ru, Raglai, Chăm lại nói tiếng thuộc nhóm Malayo – Polynesia, cùng họ với tiếng Ê Đê, Gia Rai. Vì thế một người M'Nông có thể nghe hiểu được đôi chút tiếng Mạ, tiếng Cơ Ho, nhưng gần như không hiểu tiếng Chu Ru dù hai vùng chỉ cách nhau vài giờ xe.
Hiểu bức tranh này giúp tránh một lối nghĩ phổ biến: gộp mọi cộng đồng bản địa Tây Nguyên thành "người dân tộc" chung chung. Mỗi cộng đồng có lịch sử, tiếng nói, cách làm nhà, cách dệt, lịch lễ riêng, và cả cách họ muốn được gọi tên. Ngay trong một cộng đồng cũng có nhiều nhóm với tên gọi riêng mà người trong cuộc rất coi trọng.
Các cộng đồng bản địa chính của tỉnh mới
Bảng dưới chỉ nêu những nét dễ nhận ra và địa bàn cư trú truyền thống thường được nhắc. Mỗi cộng đồng còn chia nhiều nhóm nhỏ; tên đơn vị hành chính ghi theo vùng cũ cho dễ hình dung.
| Cộng đồng | Địa bàn truyền thống (theo vùng cũ) | Nhóm ngôn ngữ | Nét hay được nhắc |
|---|---|---|---|
| M'Nông | Đắk Nông cũ, nam Đắk Lắk cũ | Môn – Khmer | Cồng chiêng, sử thi Ot N'rông, mẫu hệ, nhà trệt mái tranh |
| Mạ | Bảo Lộc, Bảo Lâm, Đạ Huoai, Cát Tiên; rải rác ở Đắk Nông cũ | Môn – Khmer | Dệt vải hoa văn tinh xảo, sống ven sông Đồng Nai |
| Cơ Ho | Di Linh, Đức Trọng, Lâm Hà, Lạc Dương, Đơn Dương | Môn – Khmer | Cộng đồng bản địa đông nhất Lâm Đồng cũ, nhiều nhóm như Srê, Lạch, Chil, Nốp |
| Chu Ru | Đơn Dương và vùng lân cận | Malayo – Polynesia | Làm lúa nước từ lâu, gần gũi về tiếng nói với người Chăm |
| Chăm | Ven biển Bình Thuận cũ | Malayo – Polynesia | Tháp Chăm, lễ hội Katê, gốm và dệt truyền thống |
| Raglai | Vùng đồi núi Bình Thuận cũ, giáp Ninh Thuận | Malayo – Polynesia | Đàn đá, nhạc cụ tre nứa, làm rẫy trên núi |
Ngoài ra còn người Stiêng ở vùng giáp Bình Phước cũ, cùng đồng bào Tày, Nùng, Dao, Mông, Thái và nhiều dân tộc khác di cư vào trong mấy chục năm qua. Con số dân tộc của tỉnh mới vì thế rất lớn; số liệu chính thức nên tra theo kết quả điều tra dân số của cơ quan thống kê.
Người Mạ: láng giềng gần nhất về tiếng nói
Gần với người M'Nông. Người Mạ nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer, có nhiều từ gần với tiếng M'Nông và Cơ Ho. Trong một số tài liệu, các cộng đồng này được xếp vào cùng nhánh ngôn ngữ ở nam Tây Nguyên.
Địa bàn ven sông Đồng Nai. Người Mạ xưa sống dọc lưu vực sông Đồng Nai và các phụ lưu, nay tập trung ở vùng Bảo Lộc, Bảo Lâm, Đạ Huoai, Cát Tiên của Lâm Đồng cũ. Ở Đắk Nông cũ cũng có người Mạ sống rải rác, chủ yếu ở các vùng phía đông giáp Lâm Đồng.
Nghề dệt nổi tiếng. Vải dệt của người Mạ thường được nhắc với hoa văn nhỏ, tinh, nhiều màu trên nền tối. Những tấm vải đẹp từng là vật trao đổi, sính lễ quý.
Ranh giới mờ với người M'Nông. Ở vùng giáp ranh, người Mạ và người M'Nông sống gần nhau, có quan hệ hôn nhân, trao đổi, nên nhiều phong tục pha trộn. Một gia đình có thể có ông bà là người Mạ, cha mẹ là người M'Nông; khi không chắc, hãy hỏi chính người đó họ tự nhận là người gì.
Lễ hội gắn mùa rẫy. Như người M'Nông, người Mạ có lễ mừng lúa mới và các lễ nông nghiệp, với cồng chiêng và rượu cần. Trình tự, tên gọi và chi tiết có khác; người muốn tìm hiểu nên hỏi trực tiếp cộng đồng.
Người Cơ Ho và Chu Ru: cao nguyên Di Linh, Lâm Viên
Người Cơ Ho là cộng đồng bản địa đông nhất của Lâm Đồng cũ, sống trải trên các cao nguyên quanh Di Linh, Đức Trọng, Lâm Hà, Lạc Dương, Đơn Dương. Họ chia thành nhiều nhóm, trong đó nhóm Lạch ở vùng Lạc Dương gần Đà Lạt, nhóm Srê ở vùng thung lũng làm lúa nước, nhóm Chil ở vùng núi cao. Cồng chiêng, rượu cần, nhà dài, dệt vải, đan lát là những nét chung với người M'Nông, và nhiều khách đến Đà Lạt đã từng xem đội chiêng Cơ Ho ở các buôn ven thành phố.
Người Chu Ru sống chủ yếu ở vùng Đơn Dương, nói tiếng thuộc nhóm Malayo – Polynesia, gần với tiếng Chăm, và có truyền thống làm lúa nước từ lâu đời. Sự hiện diện của người Chu Ru giữa các cộng đồng Môn – Khmer trên cao nguyên là một câu chuyện lịch sử thú vị về các cuộc di chuyển dân cư trong khu vực, đã được nhiều nhà nghiên cứu bàn tới.
Với người Gia Nghĩa, đường quốc lộ 28 sang Di Linh rồi lên Đà Lạt nay là đường đi về trung tâm tỉnh, cũng là đường đi qua vùng của người Cơ Ho. Những lần lên tỉnh làm việc là dịp nhìn thấy những buôn làng, những cánh đồng, nghe những tiếng nói gần mà khác với tiếng M'Nông quen thuộc.
Người Chăm và Raglai: vùng biển nắng gió
Ở dải ven biển Bình Thuận cũ, người Chăm sống quanh những làng có lịch sử lâu đời, gần các tháp Chăm cổ. Lễ hội Katê của một bộ phận cộng đồng Chăm, diễn ra vào đầu tháng bảy theo lịch Chăm, là dịp cộng đồng tụ họp, có âm nhạc, múa và các nghi thức truyền thống tại tháp. Nghề gốm, nghề dệt của người Chăm cũng được biết đến rộng rãi. Khi tìm hiểu, nên xem đây là di sản văn hoá, tôn trọng các nghi thức của cộng đồng và không bàn sâu giáo lý.
Người Raglai sống ở vùng đồi núi phía tây Bình Thuận cũ và sang Ninh Thuận, Khánh Hoà. Họ làm rẫy trên núi, có kho nhạc cụ tre nứa và đàn đá được nhắc nhiều trong các nghiên cứu âm nhạc dân gian. Tiếng Raglai thuộc nhóm Malayo – Polynesia, gần tiếng Chăm hơn là gần tiếng M'Nông.
Từ Gia Nghĩa, theo quốc lộ 28 xuôi về phía biển là tới vùng của người Raglai, người Chăm. Trước đây đó là hai tỉnh, hai vùng đời sống khác hẳn; nay chung một tỉnh, người dân hai đầu có thêm lý do để biết về nhau, từ món ăn, nghề truyền thống đến lễ hội. Học sinh Gia Nghĩa đi tham quan, cán bộ đi công tác xuống vùng biển sẽ gặp những cộng đồng này nhiều hơn trước.
Giống và khác: nhìn người M'Nông trong bức tranh rộng
Đặt cạnh các láng giềng, những nét của người M'Nông trở nên rõ hơn. Giống với Mạ, Cơ Ho: tiếng nói cùng nhóm, lúa rẫy, cồng chiêng, rượu cần, nhà dài, dệt và đan; nhiều cộng đồng nam Tây Nguyên cũng theo hoặc từng theo chế độ mẫu hệ ở các mức độ khác nhau. Khác ở chi tiết: kiểu nhà trệt mái tranh rủ thấp của các nhóm M'Nông vùng đồi, kho sử thi Ot N'rông đồ sộ, các bài chiêng và luật tục riêng.
Khác xa hơn là với Chu Ru, Raglai, Chăm: khác nhóm ngôn ngữ, khác lối canh tác, khác hệ thống lễ hội. Nhưng ngay cả ở đây vẫn có điểm gặp nhau, chẳng hạn vai trò của âm nhạc cộng đồng, của nghề dệt, của các lễ gắn với mùa màng và nguồn nước.
Cách nhìn so sánh này giúp người Gia Nghĩa tự hào về nét riêng của văn hoá M'Nông mà không coi đó là thứ duy nhất. Nó cũng giúp tránh nhầm lẫn khi đọc tài liệu, xem lễ hội, mua thổ cẩm: một tấm vải Mạ, một đội chiêng Cơ Ho, một điệu múa Chăm đều có tên gọi riêng, đáng được gọi đúng.
Tìm hiểu và giao lưu trong tỉnh mới: vài gợi ý
Người Gia Nghĩa có thể bắt đầu từ những việc gần và cụ thể:
- Theo dõi các ngày hội văn hoá dân tộc của tỉnh. Sau sáp nhập, những sự kiện cấp tỉnh có thể quy tụ đội chiêng, nghệ nhân dệt, múa của nhiều cộng đồng cùng lúc.
- Ghé bảo tàng và nhà trưng bày. Các bảo tàng ở Gia Nghĩa, Đà Lạt, Phan Thiết đều có hiện vật về cư dân bản địa vùng mình; xem cả ba là cách học nhanh nhất.
- Đọc sách đã xuất bản. Sử thi M'Nông, sách về văn hoá Cơ Ho, Mạ, Chăm, Raglai có ở thư viện tỉnh và thư viện các trường; đọc phần giới thiệu để biết bản ấy thuộc nhóm nào.
- Gọi đúng tên. Khi nói, khi viết, khi chú thích ảnh, dùng tên cộng đồng chính xác thay cho chữ "người dân tộc".
- Mua sản phẩm của chính người làm. Thổ cẩm, gùi, gốm nên mua từ tổ dệt, hợp tác xã, người làm trong buôn, bon, plei để thu nhập về đúng tay.
- Đến buôn làng khi có người dẫn. Ở vùng nào cũng vậy, liên hệ trước, xin phép trước khi chụp ảnh và tôn trọng những nơi cộng đồng muốn giữ riêng.
Tỉnh mới rộng và đa dạng; không ai cần biết hết. Chỉ cần mỗi lần gặp một cộng đồng mới, ta hỏi thêm một câu và nghe kỹ hơn một chút.
Câu hỏi thường gặp
Sau sáp nhập, người M'Nông có còn là cộng đồng bản địa lớn nhất của tỉnh không?
Trong tỉnh Lâm Đồng mới có nhiều cộng đồng bản địa với quy mô khác nhau, trong đó người Cơ Ho và người M'Nông đều là những cộng đồng đông. Số liệu cụ thể nên tra theo kết quả điều tra dân số và thống kê chính thức của tỉnh sau sáp nhập.
Tiếng M'Nông và tiếng Cơ Ho có hiểu được nhau không?
Hai thứ tiếng cùng nhóm Môn – Khmer nên có nhiều từ giống hoặc gần nhau, người nói có thể hiểu được một phần, nhất là những từ thường ngày. Tuy vậy đây là hai ngôn ngữ riêng, khác nhau về nhiều từ vựng và cách nói.
Người Mạ ở Gia Nghĩa có đông không?
Người Mạ sống tập trung chủ yếu ở vùng Bảo Lộc, Bảo Lâm, Đạ Huoai, Cát Tiên của Lâm Đồng cũ. Ở Đắk Nông cũ có người Mạ sống rải rác, chủ yếu ở các vùng phía đông. Trong khu vực đô thị Gia Nghĩa, số người Mạ không nhiều.
Lễ hội Katê của người Chăm diễn ra khi nào?
Lễ hội Katê thường diễn ra vào đầu tháng bảy theo lịch Chăm, rơi vào khoảng tháng chín, tháng mười dương lịch tuỳ năm. Ngày cụ thể mỗi năm khác nhau, nên xem thông báo của địa phương trước khi đi.
Có nên dùng chữ "đồng bào Thượng" để gọi chung các dân tộc bản địa không?
Đây là cách gọi cũ, nhiều người nay thấy không còn phù hợp. Cách tốt nhất là gọi đúng tên từng cộng đồng như M'Nông, Mạ, Cơ Ho, Chu Ru; khi cần nói chung thì dùng "đồng bào dân tộc thiểu số" hoặc "các dân tộc bản địa Tây Nguyên".