Mùa khô ở Gia Nghĩa thường kéo dài từ khoảng tháng 12 tới tháng 3–4: trời ít mây, nắng nhiều, gió mùa đông bắc thổi khô, độ ẩm giảm sâu, đất đỏ khô thành bụi. Đây là mùa dễ đi lại và làm việc ngoài trời nhất, nhưng cũng là mùa thiếu nước ở những nơi dùng giếng, mùa bụi trên đường ven đô và mùa có nguy cơ cháy cỏ, cháy thực bì trên đồi trống.
Người mới đến thường thích mùa khô ngay từ tuần đầu vì trời đẹp. Nhưng tới tháng 3, khi nắng trưa gắt, giếng nhà hàng xóm bắt đầu cạn, vườn cây cần tưới mỗi ngày, họ mới thấy mùa khô cao nguyên có những gánh nặng riêng. Bài viết giải thích vì sao mùa khô ở đây khô đến vậy và gom những kinh nghiệm sinh hoạt, giữ nước, phòng cháy cho người sống ở Gia Nghĩa.
Vì sao mùa khô ở cao nguyên khô hơn ở đồng bằng
Khi gió mùa đông bắc thổi tới Tây Nguyên, khối khí đã đi qua dãy Trường Sơn. Ở sườn đông giáp biển, nó trút phần lớn hơi ẩm thành mưa cho miền Trung; khi vượt qua đỉnh núi và đổ xuống phía cao nguyên, không khí khô và ấm lên. Kết quả là gần như cả mùa không có mưa đáng kể, trời trong và nắng.
Độ cao cũng góp phần. Không khí ở cao nguyên loãng hơn một chút, ít hơi nước hơn, nên ánh nắng chiếu xuống mạnh. Trời trong ban đêm khiến mặt đất mất nhiệt nhanh, tạo ra biên độ nhiệt ngày đêm lớn: trưa nóng, đêm se lạnh. Độ ẩm buổi trưa có thể xuống thấp, đủ làm da khô nứt và môi nẻ sau vài ngày ở ngoài trời.
Gió là yếu tố thứ ba. Gió mùa khô thổi đều trên các đỉnh đồi trống, làm nước bốc hơi nhanh từ đất, ao, hồ, lá cây. Ở vùng đất đỏ, gió còn cuốn theo lớp bụi mịn từ mặt đường đất, công trường và vườn mới làm đất. Những ngày gió mạnh cuối mùa khô, không khí ở các khu ven đô có thể ngả màu đỏ nhạt.
Bụi đất đỏ: vì sao nhiều và làm gì với nó
Nguồn bụi. Đất bazan phong hoá có rất nhiều hạt mịn. Khi khô, chúng bị xe cộ, gió, việc làm đất cuốn lên. Đường đất vào vườn, đường đang thi công, công trường san lấp, sân phơi nông sản là những nơi tạo bụi chính.
Ai bị ảnh hưởng nhiều nhất. Người chạy xe máy trên tuyến có xe tải, người bán hàng ven đường, trẻ nhỏ và người có bệnh hô hấp. Nhà mặt đường có nhiều xe nặng phải lau chùi liên tục, đồ đạc nhanh bám một lớp đỏ.
Che chắn cá nhân. Khẩu trang vừa khít, kính chắn khi chạy xe, áo dài tay. Rửa mặt, súc miệng sau khi đi đường bụi. Với người có bệnh hô hấp, nên hỏi bác sĩ về loại khẩu trang phù hợp.
Trong nhà. Đóng cửa phía đường vào giờ xe chạy nhiều, lau nhà bằng khăn ẩm thay vì quét khô để bụi không bay lại. Cửa sổ có lưới chống bụi giúp giảm đáng kể.
Ở cấp khu phố. Tưới nước mặt đường đang thi công, phủ bạt xe chở đất, trồng cây ven đường là các biện pháp chung. Người dân có thể phản ánh với phường khi công trường không che chắn, gây bụi kéo dài.
Nước sinh hoạt: giếng cạn và cách chuẩn bị
Ở những khu đã có nước máy, mùa khô chủ yếu là chuyện áp lực nước yếu vào giờ cao điểm, nhất là nhà trên đỉnh đồi cao. Nhiều nhà lắp bồn chứa trên mái và máy bơm tăng áp để chủ động. Ở những khu ven đô còn dùng giếng đào hoặc giếng khoan, mùa khô là lúc mực nước ngầm hạ thấp; cuối mùa khô, nhất là năm ít mưa, giếng đào nông có thể cạn hẳn.
Để chuẩn bị, hộ dùng giếng có thể nạo vét, đào sâu thêm giếng vào mùa khô năm trước, hoặc khoan giếng sâu hơn nếu điều kiện cho phép. Bồn chứa đủ lớn giúp trữ nước những lúc giếng còn ra nước. Tiết kiệm nước sinh hoạt — tận dụng nước rửa rau để tưới cây, sửa vòi rò — có ý nghĩa thật trong mùa này.
Giếng khoan cần lưu ý chất lượng nước. Nước ngầm ở vùng đất đỏ có thể chứa sắt, làm nước có màu vàng, mùi tanh, đóng cặn. Nên xét nghiệm nước giếng mới khoan trước khi dùng để uống, và lắp thiết bị lọc phù hợp. Mọi đánh giá về chất lượng nước nên dựa trên kết quả xét nghiệm, không dựa vào cảm quan.
Cháy cỏ, cháy thực bì trên đồi trống
Cuối mùa khô, cỏ tranh, lau lách và thực bì trên những đồi trống, khu đất chờ xây dựng, ven rừng thông khô giòn và rất dễ bắt lửa. Một tàn thuốc lá, một đống rác đốt không trông chừng, hay việc đốt cỏ dọn vườn gặp gió có thể lan thành đám cháy rộng chỉ trong vài phút. Gió mùa khô thổi đều khiến lửa chạy nhanh lên dốc — lửa lên dốc nhanh hơn trên đất bằng vì ngọn lửa nghiêng về phía cỏ phía trên, sấy khô và đốt chúng trước.
Những đám cháy như vậy có thể lan vào vườn cây, rừng trồng, kho chứa nông sản, thậm chí nhà ở ven đồi. Khói cũng làm giảm tầm nhìn trên đường. Vì thế trong mùa khô, chính quyền và lực lượng kiểm lâm thường có các quy định, khuyến cáo về việc đốt dọn thực bì và giữ an toàn quanh rừng.
Người dân có thể giảm rủi ro bằng cách không đốt rác, đốt cỏ vào những ngày gió mạnh và giờ trưa nắng; nếu cần đốt dọn vườn, làm đường băng cản lửa, có người trông, có nước và dụng cụ dập; dọn sạch cỏ khô quanh nhà, kho, chuồng trại. Khi thấy cháy lan, báo ngay cho chính quyền và lực lượng chữa cháy, không cố dập một mình khi lửa đã lớn.
Mùa khô với từng nhóm người
Mùa khô tác động khác nhau tuỳ công việc và nơi ở. Bảng dưới gợi ý những việc nên lưu ý theo từng nhóm:
| Nhóm | Thuận lợi | Khó khăn | Nên làm |
|---|---|---|---|
| Người làm vườn | thu hoạch, phơi sấy thuận | cây khát nước, tốn công tưới | kiểm tra nguồn nước tưới từ đầu mùa |
| Người xây nhà | đất khô, làm được cả ngày | bụi, nắng gắt cho thợ | tưới ẩm bê tông, cho thợ nghỉ trưa |
| Người chạy xe nhiều | đường khô, ít trơn | bụi, nắng, mắt mỏi | khẩu trang, kính, nghỉ giữa chặng |
| Gia đình có trẻ nhỏ | trẻ ra ngoài chơi được | khô da, chênh nhiệt ngày đêm | dưỡng ẩm, mặc nhiều lớp buổi sáng |
| Hộ dùng giếng | không lo nước đục | giếng hạ mực, có thể cạn | trữ nước, kiểm tra giếng từ sớm |
| Khách du lịch | trời đẹp, dễ đi lại | thác ít nước, cảnh khô | đi sáng sớm, mang nước và mũ |
Giữ vườn nhà và cây cảnh qua mùa khô
Nhiều nhà ở Gia Nghĩa có khoảnh vườn nhỏ trồng rau, cây ăn trái, cây cảnh. Mùa khô là lúc phần vườn này chịu áp lực nhất. Vài nguyên tắc giúp tiết kiệm nước mà cây vẫn sống khoẻ:
- Tưới vào sáng sớm hoặc chiều muộn. Tưới giữa trưa nắng gió, phần lớn nước bốc hơi trước khi kịp ngấm xuống rễ.
- Tưới sâu, thưa thay vì nông, dày. Tưới đẫm một lần để nước ngấm xuống tầng rễ khuyến khích rễ ăn sâu; tưới phớt mặt mỗi ngày làm rễ chỉ nằm ở lớp đất mặt dễ khô.
- Phủ gốc. Rơm, lá khô, vỏ cà phê, cỏ cắt phủ quanh gốc giảm bốc hơi, giữ đất mát và hạn chế đất đỏ đóng váng cứng trên mặt.
- Gom nước. Nước rửa rau, vo gạo (không lẫn xà phòng) dùng tưới cây; bồn hoặc thùng hứng nước mưa cuối mùa mưa trữ lại cho đầu mùa khô.
- Che bớt nắng cho cây non. Lưới che hoặc tán cây lớn giúp cây con, rau ăn lá qua được những trưa tháng 3 gay gắt.
- Trồng mới vào đầu mùa mưa. Cây trồng cuối mùa mưa chưa kịp bén rễ sâu đã gặp mùa khô; trồng đầu mùa mưa cho cây cả nửa năm để lớn rễ.
Những nguyên tắc này cũng áp dụng cho cây xanh trước nhà và dải cây trên taluy: một cây được chăm qua mùa khô đầu tiên sẽ tự sống khoẻ ở những năm sau, và trở thành thứ giữ đất, giữ bóng mát cho chính ngôi nhà.
Sức khoẻ trong mùa nắng hanh
Không khí khô kéo hơi nước khỏi da và niêm mạc. Da khô, nứt nẻ, môi nẻ, mũi khô, họng rát là những than phiền phổ biến. Uống đủ nước, dùng kem dưỡng ẩm, son dưỡng, và đặt một chậu nước hoặc máy tạo ẩm trong phòng ngủ giúp dễ chịu hơn. Người làm việc ngoài trời nên nghỉ trưa trong bóng râm; nắng cao nguyên mạnh hơn cảm giác do gió mát đánh lừa.
Chênh lệch nhiệt độ ngày đêm khiến trẻ nhỏ và người cao tuổi dễ cảm lạnh vào buổi sáng sớm và tối, rồi lại nóng vào buổi trưa. Mặc nhiều lớp mỏng để cởi bớt dần khi trời ấm là cách đơn giản và hiệu quả hơn một chiếc áo dày. Với người có bệnh mạn tính, nên theo hướng dẫn của bác sĩ đang điều trị.
Mùa khô cũng là mùa nhiều hoạt động ngoài trời: hội họp, cưới hỏi, du lịch. Khi tham gia những sự kiện kéo dài giữa trưa nắng, mang theo nước, mũ, và để ý dấu hiệu say nắng như chóng mặt, buồn nôn, đau đầu để kịp nghỉ ngơi.
Những năm hạn nặng: mùa khô dài hơn bình thường
Có những năm mùa mưa đến muộn hoặc lượng mưa năm trước thấp, khiến mùa khô kéo dài và khắc nghiệt hơn. Đợt hạn mùa khô 2015–2016 ở Tây Nguyên là ví dụ được nhắc nhiều: hồ đập cạn, nhiều vườn cây thiếu nước tưới, nước sinh hoạt khó khăn ở nhiều nơi. Những đợt như vậy thường gắn với hiện tượng El Niño ở quy mô toàn cầu.
Với một hộ gia đình, chuẩn bị cho năm hạn bắt đầu từ năm trước: trữ nước, cải tạo giếng, che phủ gốc cây để giữ ẩm, chọn thời điểm trồng mới hợp lý. Với đô thị, đó là câu chuyện về nguồn nước sinh hoạt, hồ chứa, và việc giữ rừng đầu nguồn. Khi cơ quan khí tượng đưa ra dự báo về El Niño, người làm vườn và người dùng giếng ở Gia Nghĩa nên coi đó là tín hiệu để chuẩn bị sớm.
Ngược lại, có năm mùa khô ngắn, mưa đến sớm. Không có mùa khô nào giống hệt mùa khô năm trước, nên thói quen tốt là theo dõi dự báo mùa và quan sát chính nguồn nước của nhà mình qua từng năm.
Câu hỏi thường gặp
Mùa khô ở Gia Nghĩa có nóng không?
Buổi trưa mùa khô, nhất là tháng 3 và tháng 4, khá nóng và nắng gắt, đặc biệt trên đỉnh đồi trống. Nhưng buổi tối và sáng sớm mát, có khi se lạnh. Cảm giác chung dễ chịu hơn đồng bằng Nam Bộ, nhưng không nên chủ quan với nắng trưa.
Mùa khô có đi tắm thác, chơi suối được không?
Được, và thường an toàn hơn mùa mưa vì nước ít và ổn định hơn. Tuy nhiên nhiều thác giảm nước rõ rệt, cảnh không đẹp bằng cuối mùa mưa. Đá ở chân thác vẫn có thể trơn do rêu, nên đi giày bám và không leo lên vách ướt.
Làm sao giảm bụi cho nhà ở mặt đường?
Lắp lưới chống bụi ở cửa sổ phía đường, đóng cửa vào giờ nhiều xe tải, lau nhà bằng khăn ẩm, trồng cây hoặc bố trí chậu cây làm lớp chắn trước nhà. Nếu bụi do công trình không che chắn, có thể phản ánh với chính quyền phường.
Có được đốt rác, đốt cỏ vào mùa khô không?
Việc đốt ngoài trời chịu quy định về phòng cháy và bảo vệ môi trường của địa phương, mùa khô thường bị hạn chế chặt hơn, đặc biệt gần rừng. Nên hỏi chính quyền phường hoặc kiểm lâm trước. Nếu được phép, làm đường băng cản lửa, có người trông và đủ nước dập.
Giếng nhà cạn vào cuối mùa khô thì phải làm sao?
Trước mắt, dùng nước trữ trong bồn, mua nước hoặc nhờ nguồn nước gần nhất. Về lâu dài, cân nhắc nạo vét, đào sâu giếng vào thời điểm mực nước thấp nhất, khoan giếng sâu hơn hoặc đấu nối nước máy nếu khu vực có mạng lưới cấp nước.