Cồng chiêng là nhạc cụ và cũng là tài sản quý của người M'Nông ở vùng Gia Nghĩa: chiêng được đánh trong các lễ của bon, của gia đình và của mùa rẫy, chứ không chơi tuỳ hứng. Văn hoá này thuộc Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên, được UNESCO công nhận năm 2005, trải trên năm tỉnh trong đó có Đắk Nông cũ.
Ở Gia Nghĩa hôm nay, tiếng chiêng nghe được trong lễ hội cấp tỉnh trước đây, ngày hội văn hoá, sự kiện đón khách và các lễ trong bon ven đô. Bài này giải thích dàn chiêng M'Nông gồm những gì, chiêng được đánh vào dịp nào, ai giữ và truyền nghề, chuyện "chỉnh chiêng", và người xem nên ứng xử ra sao để nghe được cái hay chứ không chỉ quay video.
Không gian văn hoá cồng chiêng và chỗ đứng của người M'Nông
Năm 2005, UNESCO công bố Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại; đến năm 2008 di sản được đưa vào Danh sách đại diện. Không gian ấy trải trên năm tỉnh Tây Nguyên cũ là Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng. Từ tháng 7/2025 bản đồ hành chính đã đổi, nhưng các cộng đồng sở hữu di sản thì vẫn ở chỗ cũ.
Chữ "không gian" quan trọng hơn chữ "cồng chiêng". Di sản không chỉ là những chiếc chiêng đồng, mà là cả người đánh, lễ thức, nhà dài hay nhà rông, bến nước, rẫy, rượu cần, bếp lửa — tức là toàn bộ bối cảnh mà tiếng chiêng có nghĩa. Một bộ chiêng nằm trong tủ kính bảo tàng là hiện vật; bộ chiêng ấy được đánh trong lễ mừng lúa mới mới là di sản sống.
Người M'Nông là một trong các cộng đồng chủ thể của di sản, bên cạnh Ba Na, Gia Rai, Ê Đê, Xơ Đăng, Mạ, Cơ Ho và nhiều dân tộc khác. Ở vùng Gia Nghĩa và Đắk Nông cũ, chiêng M'Nông là phần nghe thấy nhiều nhất trong các sự kiện văn hoá, và nhiều bon vẫn duy trì đội chiêng riêng.
Dàn chiêng M'Nông gồm những gì
Hai loại chính: chiêng có núm và chiêng bằng. Chiêng có núm (nhiều người quen gọi là cồng) có một núm nhô giữa mặt, tiếng trầm và vang; chiêng bằng mặt phẳng, tiếng sáng hơn. Một dàn có thể chỉ gồm chiêng bằng, chỉ gồm chiêng núm, hoặc phối cả hai tuỳ nhóm và tuỳ bài.
Mỗi chiếc giữ một âm, ghép lại thành giai điệu. Khác với nhạc cụ phương Tây mỗi người chơi được nhiều nốt, trong dàn chiêng mỗi người thường giữ một chiếc, đánh đúng chỗ của mình. Giai điệu thành hình khi các âm đan vào nhau, nên người đánh phải nghe nhau rất kỹ.
Có trống và nhạc cụ đi kèm. Trống da đánh giữ nhịp, có khi thêm chập chõa hay các nhạc cụ tre nứa. Trong nhiều buổi lễ, đội chiêng đi vòng quanh cây nêu hay quanh ché rượu, phụ nữ múa theo, tạo thành vòng tròn chuyển động.
Chiêng là tài sản của gia đình và bon. Một bộ chiêng tốt được đổi bằng trâu, bằng ché hoặc nhiều tài sản khác, giữ qua nhiều đời. Có những bộ chiêng chỉ được mang ra trong lễ lớn, có chiếc chiêng được đặt tên riêng và đối xử trân trọng như một thành viên của gia đình, nên người ngoài không tự ý cầm, gõ.
Số chiếc và tên gọi khác nhau theo nhóm. Các nhóm M'Nông có dàn chiêng với số chiếc và tên gọi riêng; tài liệu sưu tầm ghi nhận nhiều biến thể. Người muốn biết chính xác dàn chiêng của một bon nên hỏi trực tiếp nghệ nhân trong bon đó thay vì dựa vào một con số chung.
Chiêng được đánh vào những dịp nào
Theo truyền thống, mỗi dịp có những bài chiêng riêng, nhịp và không khí khác nhau. Bảng dưới là các nhóm dịp phổ biến; tên bài và trình tự cụ thể tuỳ từng bon.
| Dịp | Ý nghĩa với cộng đồng | Không khí tiếng chiêng |
|---|---|---|
| Lễ mừng lúa mới, cúng bến nước | Tạ ơn mùa màng, cầu nước đủ, bon yên | Rộn ràng, kéo dài, có múa vòng |
| Đám cưới, mừng nhà mới | Xác nhận quan hệ giữa hai gia đình, chia vui với bon | Vui, nhiều người cùng tham gia |
| Lễ cầu sức khoẻ, mừng người qua khỏi bệnh | Gắn kết gia đình và họ hàng | Ấm, vừa phải, trong nhà |
| Tang lễ, lễ bỏ mả (ở những nhóm có) | Tiễn người mất, khép lại thời gian để tang | Trầm, chậm, có bài riêng không đánh dịp khác |
| Ngày hội, liên hoan, đón khách | Trình diễn và giao lưu | Bài chọn lọc, rút ngắn cho sân khấu |
Hàng cuối là chỗ người xem cần phân biệt. Màn trình diễn trên sân khấu hay ở điểm du lịch thường đã được cắt gọn, chọn những bài vui, đều tay. Nó giúp nhiều người biết đến chiêng, nhưng không thay được tiếng chiêng trong một lễ thật, khi người đánh và người nghe đều là người trong cuộc.
Người giữ chiêng và chuyện truyền nghề
Đánh chiêng không phải ai cũng biết. Trong bon, kỹ năng ấy truyền từ người già sang người trẻ bằng cách đánh cùng nhau, không qua sách vở. Người trẻ đứng cạnh, giữ chiếc chiêng dễ nhất, nghe đi nghe lại, dần dần lên những vị trí khó hơn. Nghệ nhân giỏi nhớ được nhiều bài, biết bài nào cho dịp nào, và nghe ra chiếc chiêng nào lệch tiếng.
Trong vài chục năm, nhiều bon ở Tây Nguyên từng đối mặt với cảnh chiêng bị bán đi, người già mất mà lớp trẻ chưa học kịp. Đắk Nông cũ, như các tỉnh khác trong không gian di sản, đã mở lớp truyền dạy, cấp chiêng cho các bon, tổ chức liên hoan định kỳ và phong tặng danh hiệu cho nghệ nhân. Đội chiêng thiếu niên xuất hiện ở nhiều bon, có cả nữ tham gia ở những nơi trước đây chỉ nam giới đánh.
Ở vùng ven Gia Nghĩa, khó khăn thường là thời gian: thanh niên đi làm công trình, làm thuê mùa cà phê, tối mới về. Đội chiêng tập vào buổi tối hoặc dịp nghỉ. Những bon giữ được đội chiêng đều có một điểm chung là có người già kiên nhẫn và có lý do để đánh — lễ của bon còn được tổ chức đều đặn.
Chỉnh chiêng: nghề tai nghe của người làm chiêng
Chiêng Tây Nguyên phần lớn không do người Tây Nguyên đúc; từ xưa chiêng được mua, đổi từ nơi khác về. Nhưng chiêng mới mua chưa dùng được ngay. Người chỉnh chiêng dùng búa nhỏ gõ lên mặt chiêng, làm mỏng hay dày, căng hay chùng từng vùng để chiếc chiêng ra đúng âm mà dàn chiêng của bon cần. Đây là nghề cần tai nghe tinh và kinh nghiệm lâu năm.
Chiêng dùng lâu, va chạm, hay để lâu không dùng cũng có thể lệch tiếng và cần chỉnh lại. Ở Tây Nguyên hiện nay số người chỉnh chiêng giỏi không nhiều, và họ thường được mời đi khắp các bon. Một số chương trình bảo tồn đã mở lớp dạy chỉnh chiêng song song với lớp dạy đánh.
Với người nghe, hiểu chuyện chỉnh chiêng giúp nhận ra vì sao hai đội chiêng đánh cùng một bài mà nghe khác nhau, và vì sao dàn chiêng của mỗi bon được coi là có "giọng" riêng. Khi thấy một nghệ nhân lắng tai gõ thử trước buổi lễ, đó không phải là thủ tục, mà là đang kiểm tiếng.
Chiêng cũng cần được giữ đúng cách: treo hoặc để nơi khô, không chồng chiêng lên nhau, không để rơi xuống nền xi măng. Những bộ chiêng cũ bị nứt, thủng thì gần như không sửa lại được tiếng như xưa. Vì vậy ở nhiều bon, việc cất giữ chiêng giao cho một gia đình hay một người có trách nhiệm, và mỗi lần mang chiêng đi biểu diễn xa đều được kiểm lại trước và sau chuyến đi.
Nghe chiêng ở Gia Nghĩa: người xem nên làm gì
Vài bước giúp buổi nghe chiêng có ý nghĩa hơn, dù là ở một sự kiện trong phố hay một lễ trong bon:
- Hỏi dịp trước khi đến. Biết đó là lễ gì giúp bạn ăn mặc và cư xử đúng. Tang lễ khác hẳn đám cưới.
- Đi cùng người được mời hoặc người địa phương. Lễ trong bon không phải sự kiện công cộng; có người dẫn sẽ tránh được những lúng túng.
- Đứng ngoài vòng chiêng. Đội chiêng và người múa di chuyển theo vòng; đứng chắn đường hay chen vào giữa để quay là làm hỏng nhịp.
- Xin phép trước khi chụp, quay. Có những phần lễ chủ nhà không muốn ghi hình. Đừng dùng đèn flash vào mặt người đánh.
- Không tự ý gõ thử chiêng. Chiêng là tài sản quý, có chiếc chỉ dùng trong lễ. Muốn thử thì hỏi nghệ nhân, họ thường vui lòng chỉ.
- Nghe trọn một bài. Giai điệu chiêng thành hình theo vòng lặp; nghe vài giây rồi đi thì chỉ thấy tiếng ồn. Ở lại đủ lâu, bạn sẽ nghe ra các lớp âm đan nhau.
Nếu bạn tổ chức sự kiện ở Gia Nghĩa và muốn mời đội chiêng, hãy liên hệ qua trưởng bon hoặc cán bộ văn hoá phường, thoả thuận thù lao, chi phí đi lại rõ ràng và hỏi bài nào phù hợp với dịp của bạn. Đội chiêng không phải tiết mục trang trí.
Tiếng chiêng trong một đô thị trẻ
Gia Nghĩa lớn lên từ giữa những năm 2000, phần lớn cư dân là người từ nơi khác đến. Với nhiều người, lần đầu nghe chiêng là trong lễ khai mạc một sự kiện của tỉnh, trên quảng trường hay sân vận động, khi hàng trăm nghệ nhân cùng đánh. Đó là hình ảnh đẹp, nhưng cũng dễ khiến người mới đến nghĩ chiêng chỉ là tiết mục mở màn.
Thực tế tiếng chiêng có ba đời sống song song. Thứ nhất là trong bon: lễ của gia đình, của cộng đồng, nơi chiêng giữ đúng chức năng cũ. Thứ hai là trong các đội chiêng được chính quyền và ngành văn hoá hỗ trợ, tập luyện để tham gia liên hoan, giao lưu giữa các bon và các tỉnh. Thứ ba là trên sân khấu du lịch, sự kiện doanh nghiệp, nơi chiêng được mời biểu diễn theo yêu cầu. Ba đời sống này nuôi nhau: đội chiêng biểu diễn có thu nhập, người trẻ có lý do để tập, và lễ trong bon có người đánh.
Rủi ro nằm ở chỗ khi đời sống thứ ba lấn át hai đời sống đầu, chiêng dễ thành tiết mục rời khỏi lễ, bài chiêng bị rút ngắn, người đánh mặc trang phục may đồng loạt. Người dân Gia Nghĩa có thể giúp giữ cân bằng bằng những việc đơn giản: khi được mời dự lễ trong bon thì đến và ngồi nghe trọn, khi tổ chức sự kiện thì hỏi đội chiêng bài nào hợp, và trân trọng những buổi chiêng không có sân khấu, không có loa.
Câu hỏi thường gặp
Cồng và chiêng khác nhau thế nào?
Người ta thường gọi chiêng có núm ở giữa là cồng, còn chiêng mặt phẳng là chiêng. Tiếng cồng trầm và vang, tiếng chiêng bằng sáng hơn. Trong cách gọi của đồng bào, cả hai đều thuộc bộ chiêng và tên riêng từng chiếc khác nhau tuỳ dân tộc, tuỳ nhóm.
Ở Gia Nghĩa xem cồng chiêng vào dịp nào dễ nhất?
Dễ gặp nhất là các ngày hội văn hoá, lễ kỷ niệm, sự kiện đón khách của địa phương và những dịp lễ trong các bon ven đô sau mùa thu hoạch. Lịch cụ thể thay đổi hằng năm, nên hỏi phòng văn hoá phường hoặc người quen trong bon trước khi đi.
Phụ nữ M'Nông có đánh chiêng không?
Theo truyền thống ở nhiều nhóm, nam giới đánh chiêng, phụ nữ múa và lo rượu, đồ ăn cho lễ. Hiện nay nhiều đội chiêng thiếu niên và một số đội ở Tây Nguyên đã có nữ tham gia đánh. Cách làm tuỳ quan niệm của từng bon.
Mua một bộ chiêng về trưng bày có được không?
Chiêng mới đúc bán ở cơ sở sản xuất thì mua được như một món đồ. Chiêng cổ của các bon là tài sản cộng đồng và di sản; mua bán chiêng cổ làm mất đi một phần di sản của bon, người hiểu chuyện thường tránh.
Vì sao tiếng chiêng ở mỗi bon nghe khác nhau?
Mỗi bộ chiêng được chỉnh theo tai nghe của người trong bon, số chiếc và cách phối khác nhau, bài chiêng truyền lại cũng khác. Vì vậy dàn chiêng mỗi nơi có giọng riêng, giống như mỗi làng quan họ có lối hát riêng.
Chiêng có được đánh tuỳ thích ngoài lễ không?
Theo truyền thống, chiêng gắn với lễ nên không đánh tuỳ tiện, nhất là những bài dành cho tang lễ. Đội chiêng tập luyện thì vẫn đánh ngoài dịp lễ, nhưng thường chọn bài phù hợp và vẫn giữ sự trân trọng với bộ chiêng.