Nhà vườn ở Gia Nghĩa bán nông sản qua ba đường chính: thương lái tới tận vườn, đại lý thu mua trong phường và các kho, doanh nghiệp lớn hơn trong vùng; với cà phê còn có kiểu gửi kho rồi chốt giá sau. Mỗi đường có cách cân, cách trừ ẩm, trừ tạp chất và cách trả tiền riêng, và phần lớn chỗ thiệt của người bán nằm ở những chi tiết này chứ không ở con số giá niêm yết.
Quan hệ giữa nhà vườn và người mua ở vùng này thường gắn bó nhiều năm: mua chịu phân thuốc đầu mùa, trả bằng nông sản cuối mùa, gọi nhau khi cần tiền gấp. Sự gắn bó đó có lợi, nhưng cũng khiến nhiều người ngại hỏi kỹ, ngại đòi giấy tờ, đến khi có chuyện thì không có gì làm bằng.
Bài đi qua từng đường bán, cách đọc một lần cân, chuyện gửi kho, mua chịu, hợp tác xã, và danh sách giấy tờ nên giữ. Bài không nêu giá và không khuyên bán lúc nào; quyết định thời điểm bán là của từng gia đình.
Ai mua nông sản của nhà vườn Gia Nghĩa
Thương lái nhỏ thường là người trong vùng, có xe tải nhỏ hoặc xe công nông, đi tới tận vườn mua quả tươi, mua hàng đã phơi. Họ tiện cho nhà vườn ở sâu trong lô, ít phương tiện, và linh hoạt về khối lượng. Thương lái bán lại cho đại lý hoặc kho lớn hơn, nên giá họ trả đã trừ phần công chở và lời của họ.
Đại lý thu mua là các điểm cố định trong phường, ven đường lớn, có cân bàn, máy đo độ ẩm, chỗ chứa. Nhiều đại lý đồng thời bán phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nên quan hệ với nhà vườn đi cả hai chiều. Bán ở đại lý thì nhà vườn phải tự chở hàng tới, đổi lại có cân rõ ràng và có thể so sánh giữa vài điểm.
Kho và doanh nghiệp thu mua lớn hơn trong vùng mua khối lượng lớn, thường từ đại lý và hộ có sản lượng nhiều, có dịch vụ gửi kho, có khi có chương trình liên kết với hợp tác xã. Với sầu riêng, đầu mối là các vựa đóng gói, nhiều vựa từ nơi khác lên mua theo mùa.
Đọc một lần cân: những con số trên phiếu
Dù bán ở đâu, mỗi lần bán đều đi qua các bước cân, đo, trừ. Hiểu từng con số giúp người bán biết mình đang được trả cho cái gì:
| Con số | Ý nghĩa | Người bán nên làm gì |
|---|---|---|
| Khối lượng cả bì | Tổng khối lượng hàng kèm bao | Nhìn cân, ghi lại; hỏi trừ bì bao nhiêu mỗi bao |
| Trừ bì | Khối lượng bao được trừ ra | Hỏi rõ trừ theo loại bao nào, nhiều bao thì cộng lại có hợp lý không |
| Độ ẩm đo được | Phần trăm nước trong hạt, đo bằng máy | Xem máy đo, xin đo lại nếu thấy lệch nhiều so với lần trước |
| Quy đổi về ẩm chuẩn | Khối lượng sau khi trừ phần nước vượt mức thoả thuận | Hỏi công thức quy đổi và mức ẩm chuẩn trước khi cân |
| Trừ tạp chất, hạt lỗi | Phần đá, đất, vỏ, hạt đen vỡ bị trừ | Xem mẫu được bốc, có thể đề nghị bốc mẫu từ nhiều bao |
| Khối lượng thanh toán | Con số cuối cùng nhân với giá | Đối chiếu từng bước, giữ phiếu |
Không có cái nào trong số này là dấu hiệu gian lận; đó là cách thu mua nông sản hoạt động ở mọi vùng. Người bán chỉ thiệt khi không hỏi trước mức ẩm chuẩn, không xem máy đo, và không giữ phiếu để so sánh giữa các lần bán và giữa các điểm mua.
Gửi kho và chốt giá sau: cách vận hành
Với cà phê, nhiều nhà vườn không bán ngay mà chở nhân tới gửi ở kho của đại lý hay doanh nghiệp, nhận phiếu gửi ghi khối lượng đã quy đổi. Sau đó, khi thấy giá hợp lý, họ gọi điện chốt giá cho một phần hoặc toàn bộ số hàng gửi, và nhận tiền theo giá đã chốt. Cách này giúp nhà vườn không phải cất hàng trong nhà và có thời gian chờ giá.
Kho nhận hàng gửi thường không để nguyên hàng của từng hộ mà đưa vào kho chung, thậm chí bán ra trước rồi mua lại khi người gửi chốt giá. Điều này có nghĩa là thứ người gửi nắm trong tay không phải là những bao cà phê cụ thể, mà là một khoản nợ hàng hoá của kho đối với mình. Khi kho làm ăn tốt, chuyện này không có vấn đề gì. Khi kho gặp khó, đây là chỗ rủi ro.
Một số kho tính phí gửi, một số không tính phí nhưng có điều kiện về thời hạn chốt, về việc ứng tiền trước. Có kho cho người gửi ứng trước một phần tiền, phần còn lại thanh toán khi chốt. Mỗi kho một kiểu; người gửi cần hỏi rõ và tốt nhất là có văn bản.
Rủi ro khi gửi kho mà người gửi nên biết
Kho vỡ nợ. Ở Tây Nguyên đã có những vụ kho thu mua cà phê mất khả năng thanh toán, nhiều hộ gửi hàng không lấy lại được tiền hay hàng. Thường xảy ra khi kho dùng hàng gửi để đầu cơ hoặc bán ra rồi gặp biến động giá lớn. Người gửi lúc đó là chủ nợ thông thường, xếp hàng chờ xử lý cùng nhiều người khác.
Phiếu gửi sơ sài. Phiếu viết tay chỉ ghi khối lượng, không ghi rõ độ ẩm, loại hàng, điều kiện chốt giá, không có chữ ký và dấu của đơn vị nhận, rất khó làm bằng khi tranh chấp. Phiếu gửi nên ghi đầy đủ tên kho, ngày gửi, khối lượng thực, độ ẩm, khối lượng quy đổi, điều kiện chốt, chữ ký hai bên.
Chốt giá qua điện thoại không có xác nhận. Nhiều người chốt giá bằng một cuộc gọi. Khi có bất đồng về giá đã chốt hay thời điểm chốt, không có gì làm bằng. Nhắn tin xác nhận lại nội dung chốt, giữ tin nhắn, là cách đơn giản để có chứng cứ.
Gửi tất cả vào một nơi. Gửi toàn bộ sản lượng cả năm vào một kho là dồn hết rủi ro vào một chỗ. Một số hộ chia ra: bán một phần ngay, gửi một phần, giữ một phần trong nhà nếu có chỗ cất tốt.
Mua chịu vật tư, trả bằng nông sản
Ở Gia Nghĩa cũng như nhiều vùng cà phê khác, nhiều hộ mua phân bón, thuốc bảo vệ thực vật ở đại lý vào đầu mùa và trả vào cuối vụ, có khi trả bằng chính nông sản. Cách này giúp nhà vườn có vật tư đúng lúc cây cần mà không phải có sẵn tiền mặt.
Đổi lại, mua chịu thường đi kèm điều kiện: giá vật tư cao hơn mua tiền mặt, có lãi tính theo tháng, hoặc ràng buộc phải bán nông sản cho chính đại lý đó. Những điều kiện này không phải lúc nào cũng được nói rõ; nhiều người chỉ biết khi cộng sổ cuối vụ.
Người mua chịu nên hỏi rõ giá vật tư nếu trả tiền mặt và nếu mua chịu, lãi tính thế nào, có bắt buộc bán nông sản cho đại lý không, và giá nông sản lúc trả nợ được tính theo ngày nào. Ghi chép mỗi lần lấy vật tư vào sổ riêng của mình, đối chiếu với sổ của đại lý định kỳ, tránh tới cuối vụ mới thấy con số lạ.
Hợp tác xã và bán theo hợp đồng
Một số nhà vườn ở vùng Đắk Nông cũ tham gia hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc chương trình liên kết với doanh nghiệp. Lợi ích hay gặp là được tập huấn kỹ thuật, mua vật tư theo nhóm, có chứng nhận canh tác bền vững, và bán hàng với điều kiện rõ ràng hơn. Với sầu riêng xuất khẩu, tham gia vùng trồng có mã số thường phải qua hợp tác xã hoặc doanh nghiệp.
Đổi lại, tham gia hợp tác xã hay liên kết đòi hỏi ghi chép canh tác, tuân thủ quy trình, đôi khi phải bán đúng chất lượng, đúng số lượng đã cam kết. Hộ quen làm tự do, bán cho ai trả giá cao nhất lúc đó, sẽ thấy những ràng buộc này khó chịu.
Bán theo hợp đồng chỉ có ý nghĩa khi hợp đồng ghi rõ: khối lượng, chất lượng, cách xác định giá, thời gian giao, ai chịu chi phí chở, xử lý thế nào khi một bên không thực hiện. Hợp đồng chung chung vài dòng không bảo vệ được ai. Nếu không rõ, có thể nhờ cán bộ hợp tác xã, khuyến nông hoặc người có hiểu biết pháp lý đọc giúp trước khi ký.
Bán tiêu, sầu riêng, bơ khác gì bán cà phê
Tiêu cũng được bán theo cách cân, đo độ ẩm và kiểm tạp chất giống cà phê, thêm phần kiểm độ chắc của hạt bằng dung trọng (khối lượng trên một thể tích nhất định). Hạt lép, hạt nhẹ làm dung trọng thấp và bị trừ. Một số đại lý nhận gửi tiêu tương tự gửi cà phê, với những rủi ro tương tự.
Sầu riêng và bơ là hàng tươi, không gửi kho được, nên quyền chủ động nằm nhiều ở phía người mua. Sầu riêng hay bán theo kiểu bao vườn hoặc cắt theo đợt; bơ bán theo loại, theo kích cỡ tại vườn hoặc ở điểm thu gom. Hàng tươi buộc nhà vườn phải bán khi quả tới độ, không chờ được lâu, nên biết trước vài người mua và giữ liên lạc với họ từ trước mùa là việc nên làm.
Với hàng tươi, phần trừ thường nằm ở khâu phân loại: quả bị chê vì sâu, vì dập, vì cỡ nhỏ. Có mặt lúc phân loại, xem tận mắt quả nào bị loại và vì sao, giúp người bán biết lần sau cần chăm, hái, xếp thế nào để giảm phần hàng bị loại.
Giấy tờ nhà vườn nên giữ mỗi mùa
Những thứ dưới đây không tốn tiền, chỉ tốn chút thói quen, nhưng là căn cứ duy nhất khi có tranh chấp hoặc khi cần đối chiếu:
- Phiếu cân mỗi lần bán, ghi đủ khối lượng, độ ẩm, phần trừ, giá, tổng tiền.
- Phiếu gửi kho có tên đơn vị nhận, chữ ký, điều kiện chốt giá; chụp ảnh phiếu lưu trên điện thoại.
- Tin nhắn xác nhận mỗi lần chốt giá hàng gửi.
- Sổ ghi vật tư mua chịu: ngày lấy, loại, số lượng, giá, chữ ký hoặc tin nhắn xác nhận.
- Hợp đồng, biên bản với hợp tác xã, doanh nghiệp, thương lái bao vườn.
- Sổ ghi chép canh tác (ngày bón, loại phân, thuốc đã dùng) nếu bán qua chuỗi có yêu cầu truy xuất.
Chụp ảnh mọi giấy tờ và lưu thêm một bản ở nơi khác điện thoại (gửi cho người nhà, lưu trữ đám mây) giúp không mất khi điện thoại hỏng hay mất. Với người lớn tuổi không quen điện thoại, con cháu có thể giúp làm việc này mỗi mùa.
Câu hỏi thường gặp
Bán cho thương lái tại vườn hay chở tới đại lý thì tốt hơn?
Bán tại vườn tiện, không mất công chở, hợp với vườn sâu trong lô hoặc hộ ít phương tiện. Chở tới đại lý thường được giá sát hơn, cân và đo rõ ràng hơn, có thể so sánh vài điểm. Nhiều hộ kết hợp tuỳ khối lượng và thời điểm.
Vì sao cà phê của mình bị trừ nhiều khi bán?
Thường do độ ẩm cao hơn mức chuẩn, nhiều tạp chất hoặc hạt lỗi. Phơi kỹ, sàng sạch, nhặt đá trước khi xay giúp giảm phần trừ. Hỏi trước mức ẩm chuẩn và cách quy đổi, xem máy đo, so với những lần bán trước để biết mức trừ có hợp lý không.
Gửi kho cà phê có an toàn không?
An toàn khi kho làm ăn đàng hoàng, nhưng luôn có rủi ro kho mất khả năng thanh toán. Người gửi nên chọn nơi có uy tín lâu năm, yêu cầu phiếu gửi đầy đủ, nhắn tin xác nhận khi chốt giá và không gửi toàn bộ sản lượng vào một chỗ.
Mua phân chịu có thiệt không?
Không phải lúc nào cũng thiệt, vì giúp có vật tư đúng lúc. Nhưng giá chịu thường cao hơn giá tiền mặt, có thể có lãi, và đôi khi kèm điều kiện phải bán nông sản cho đại lý đó. Hỏi rõ các điều kiện và tự ghi sổ để biết chi phí thật.
Tham gia hợp tác xã có bắt buộc phải bán cho hợp tác xã không?
Tuỳ điều lệ và thoả thuận của từng hợp tác xã hay chương trình liên kết. Có nơi yêu cầu bán một phần hoặc toàn bộ sản lượng qua hợp tác xã để đảm bảo đơn hàng chung. Nên đọc kỹ điều lệ, hỏi rõ trước khi tham gia.