Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (thường gọi tắt là EUDR) yêu cầu cà phê, cao su và một số hàng hoá khác bán vào EU phải chứng minh không đến từ đất bị phá rừng sau ngày 31/12/2020 và được sản xuất hợp pháp; vì thế doanh nghiệp xuất khẩu phải biết chính xác hàng của mình đến từ mảnh vườn nào, và họ hỏi ngược về tới nhà vườn. Đó là lý do một số nhà vườn ở Gia Nghĩa được thương lái, hợp tác xã hay doanh nghiệp đề nghị cung cấp toạ độ vườn, giấy tờ đất, sổ ghi chép.
Gia Nghĩa và vùng Đắk Nông cũ là vùng có diện tích cà phê và cao su đáng kể, một phần đi xuất khẩu sang châu Âu. Không phải hạt cà phê nào của vùng cũng đi EU, nhưng chuỗi thu mua thường gom chung, nên yêu cầu truy xuất có thể chạm tới cả những hộ không biết hàng mình đi đâu.
Bài giải thích quy định ở mức nhà vườn cần biết: nó đòi hỏi gì, vì sao lại cần toạ độ, chuyện giấy tờ đất, mốc thời gian áp dụng, những hiểu lầm hay gặp và việc nên chuẩn bị. Đây là thông tin tham khảo; chi tiết pháp lý và mốc áp dụng có thể thay đổi, nên kiểm với đơn vị thu mua và nguồn chính thức.
Quy định này là gì và áp dụng cho hàng nào
Quy định của EU về sản phẩm không gây phá rừng được ban hành năm 2023 (Quy định (EU) 2023/1115). Nó áp dụng cho một nhóm mặt hàng mà EU coi là có liên quan tới mất rừng trên thế giới: cà phê, cacao, cao su, gỗ, dầu cọ, đậu nành, gia súc, cùng nhiều sản phẩm làm từ chúng. Với vùng Gia Nghĩa, hai mặt hàng liên quan trực tiếp là cà phê và cao su; gỗ cũng liên quan khi thanh lý vườn cao su.
Theo quy định, doanh nghiệp đưa những hàng này vào thị trường EU phải thực hiện thẩm định, tức là thu thập thông tin, đánh giá rủi ro và nộp bản khai rằng hàng không gây phá rừng và hợp pháp theo luật nước sản xuất. Thông tin bắt buộc có vị trí địa lý của mảnh đất nơi sản xuất ra hàng.
Quy định không trực tiếp áp lên nhà vườn Việt Nam, vì nhà vườn không bán vào EU. Nó áp lên doanh nghiệp châu Âu nhập hàng, và qua họ, lên doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam. Nhưng để doanh nghiệp xuất khẩu có được dữ liệu vị trí, họ phải đi ngược chuỗi qua kho, đại lý, hợp tác xã, tới tận vườn.
Vì sao lại là ngày 31/12/2020
Quy định đặt ra một ngày mốc: đất sản xuất hàng không được là đất rừng bị chuyển đổi sau ngày 31/12/2020. Vườn cà phê đã là vườn cà phê từ trước mốc đó thì không bị coi là gây phá rừng, dù nhiều chục năm trước nơi đó có thể từng là rừng. Vườn được khai phá từ đất rừng sau mốc đó thì hàng từ vườn ấy không đáp ứng.
Để kiểm tra, doanh nghiệp và các bên kiểm định thường đối chiếu toạ độ vườn với dữ liệu ảnh vệ tinh và bản đồ che phủ rừng qua các năm. Vì vậy, vị trí ghi sai, ghi lệch sang mảnh đất bên cạnh đang là rừng có thể làm hàng bị đánh giá rủi ro cao dù vườn thật không có vấn đề gì.
Với vùng Gia Nghĩa, phần lớn vườn cà phê đã có từ lâu, trước mốc 2020 rất nhiều năm. Rủi ro tập trung ở những vườn mới khai hoang gần đây ở rìa rừng, hoặc những vườn có ranh giới không rõ ràng với đất lâm nghiệp. Đây cũng là chỗ nhạy cảm, vì liên quan tới chuyện sử dụng đất đúng quy định của Việt Nam, không chỉ là yêu cầu của người mua.
Toạ độ vườn: điểm hay đường ranh
Vị trí phải là của mảnh đất sản xuất. Không phải địa chỉ nhà, không phải toạ độ của kho. Doanh nghiệp cần biết hạt cà phê mọc trên mảnh đất nào. Một hộ có nhiều mảnh vườn ở các nơi khác nhau thì mỗi mảnh cần có vị trí riêng.
Vườn nhỏ và vườn lớn. Theo quy định, với mảnh đất nhỏ (dưới 4 ha cho các mặt hàng như cà phê, cao su), có thể khai báo bằng một điểm toạ độ; mảnh lớn hơn cần đường ranh (đa giác) bao quanh. Phần lớn vườn hộ ở Gia Nghĩa nhỏ hơn mức này, nhưng nhiều doanh nghiệp vẫn đề nghị lấy đường ranh để chắc chắn.
Cách lấy toạ độ. Thường dùng điện thoại có định vị hoặc máy định vị cầm tay, đi một vòng theo ranh vườn hoặc đứng ở giữa vườn để ghi điểm. Nhiều hợp tác xã, doanh nghiệp cử người xuống làm cùng nhà vườn, dùng ứng dụng của họ. Nhà vườn nên đi cùng để chỉ đúng ranh.
Dữ liệu là của ai. Toạ độ, thông tin vườn là dữ liệu của nhà vườn. Khi cung cấp, nên hỏi bên thu thập dùng vào việc gì, có chia sẻ cho ai khác không. Đây là điều chính đáng để hỏi, không phải sự nghi ngờ.
Giấy tờ đất và yêu cầu hợp pháp
Ngoài chuyện không phá rừng, quy định còn yêu cầu hàng được sản xuất hợp pháp theo luật của nước sản xuất, bao gồm luật về quyền sử dụng đất, môi trường, lao động. Vì vậy một số doanh nghiệp hỏi thêm giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc giấy tờ chứng minh nguồn gốc đất của vườn.
Ở vùng Tây Nguyên, không ít vườn được khai phá và sử dụng từ lâu nhưng giấy tờ chưa hoàn chỉnh, hoặc giấy tờ đứng tên người khác trong gia đình, hoặc mua bán bằng giấy tay. Những trường hợp này không tự động có nghĩa là hàng không bán được, nhưng làm việc chứng minh khó hơn. Cách xử lý cụ thể phụ thuộc yêu cầu của từng doanh nghiệp và cách đánh giá rủi ro của họ.
Nhà vườn có giấy tờ chưa rõ ràng nên tìm hiểu thủ tục hoàn thiện giấy tờ với cơ quan đất đai ở phường, vì đó là việc có lợi lâu dài, không chỉ vì một người mua. Việc này thuộc danh mục thủ tục hành chính của trang; ở đây chỉ lưu ý rằng giấy tờ đất ngày càng trở thành một phần của chuyện bán nông sản.
Mốc áp dụng: đã lùi và cần kiểm lại
Khi ban hành, quy định dự kiến áp dụng cho doanh nghiệp lớn từ cuối năm 2024. Sau đó EU đã quyết định lùi thời điểm áp dụng, và trong quá trình bàn thảo còn có thêm những điều chỉnh, đề xuất đơn giản hoá thủ tục. Vì vậy, mốc cụ thể áp dụng cho doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp nhỏ và những yêu cầu chi tiết có thể đã khác so với lúc nhà vườn nghe lần đầu.
Với nhà vườn, điều quan trọng không phải là nhớ ngày tháng chính xác mà là hiểu rằng hướng đi đã rõ: thị trường châu Âu muốn biết hàng đến từ đâu và có liên quan tới mất rừng hay không. Dù mốc áp dụng lùi bao nhiêu lần, các doanh nghiệp xuất khẩu đã và đang thu thập dữ liệu vườn từ trước, vì họ không thể làm việc này trong vài tuần khi quy định có hiệu lực.
Khi được hỏi thông tin, nhà vườn có thể hỏi lại bên thu mua: yêu cầu này theo quy định nào, áp dụng từ khi nào, thông tin dùng để làm gì. Bên thu mua làm đúng sẽ giải thích được rõ ràng.
Người trồng cao su và chuyện gỗ thanh lý
Cao su nằm trong danh sách hàng của quy định, nên mủ và sản phẩm cao su đi châu Âu cũng cần truy xuất về tới vườn. Với lô cao su của doanh nghiệp, việc này thường do doanh nghiệp tự làm vì họ nắm bản đồ lô. Với cao su tiểu điền, người mua mủ là đầu mối hỏi thông tin, giống như với cà phê.
Gỗ cao su khi thanh lý vườn cũng là hàng thuộc diện truy xuất nếu sản phẩm gỗ làm ra đi vào EU. Cơ sở chế biến gỗ có thể hỏi nguồn gốc vườn, giấy tờ đất, thời điểm trồng. Hộ thanh lý vườn nên giữ giấy tờ mua bán gỗ ghi rõ vị trí vườn và người mua.
Điểm chung là: mặt hàng nào của vùng có đường đi tới châu Âu thì người sản xuất ra nó, sớm hay muộn, cũng sẽ được hỏi mảnh đất ở đâu và có giấy tờ gì. Chuẩn bị một lần cho cả vườn, dùng được cho mọi loại cây trong vườn.
Những hiểu lầm hay gặp ở nhà vườn
Quy định mới, lan truyền qua nhiều lớp người, nên có nhiều cách hiểu sai. Bảng dưới đây đối chiếu những điều hay nghe với thực tế:
| Điều hay nghe | Thực tế |
|---|---|
| Quy định này cấm bán cà phê Việt Nam sang châu Âu | Không cấm; nó yêu cầu chứng minh hàng không gây phá rừng và hợp pháp |
| Vườn nào từng là rừng thì không bán được | Mốc là ngày 31/12/2020; vườn có từ trước mốc đó không bị coi là gây phá rừng |
| Nhà vườn phải tự nộp hồ sơ sang châu Âu | Doanh nghiệp đưa hàng vào EU mới phải nộp; nhà vườn cung cấp thông tin qua chuỗi thu mua |
| Cung cấp toạ độ là bị kiểm tra đất, bị thu hồi | Toạ độ dùng để đối chiếu với dữ liệu rừng; vẫn nên hỏi rõ dữ liệu dùng vào việc gì |
| Chỉ cà phê bị ảnh hưởng | Cao su và gỗ cũng nằm trong danh sách |
| Không bán đi châu Âu thì không liên quan | Hàng gom chung qua kho có thể đi EU; người mua có thể hỏi tất cả nhà vườn |
Khi nghe một thông tin về quy định này, nhất là thông tin kèm theo lời mời làm dịch vụ có thu phí, nên hỏi lại hợp tác xã, cán bộ khuyến nông hoặc doanh nghiệp thu mua quen để đối chiếu.
Nhà vườn nên chuẩn bị những gì
Không cần làm gì phức tạp; những việc dưới đây vừa giúp đáp ứng yêu cầu truy xuất, vừa có ích cho chính việc quản lý vườn:
- Xác định rõ ranh giới từng mảnh vườn, nhất là những mảnh giáp đất rừng, đất lâm nghiệp hay giáp nhà bên cạnh.
- Khi có đơn vị thu mua, hợp tác xã đề nghị lấy toạ độ, đi cùng họ và kiểm tra lại vị trí trên điện thoại trước khi ký xác nhận.
- Tập hợp giấy tờ đất của từng mảnh; mảnh nào chưa có giấy hoặc giấy chưa đúng tên thì tìm hiểu thủ tục hoàn thiện.
- Giữ sổ ghi chép canh tác đơn giản: năm trồng, loại cây, phân bón, thuốc đã dùng, sản lượng bán mỗi vụ.
- Giữ phiếu cân, hoá đơn bán hàng để chứng minh hàng đi từ vườn mình qua người mua nào.
- Hỏi hợp tác xã hoặc khuyến nông nếu muốn tham gia các chương trình chứng nhận bền vững, vì nhiều chương trình đã yêu cầu dữ liệu tương tự từ lâu.
Nhiều hộ ở Gia Nghĩa đã quen với các chứng nhận cà phê bền vững qua hợp tác xã hay doanh nghiệp liên kết; với họ, yêu cầu mới chỉ thêm phần toạ độ và giấy tờ đất. Hộ chưa từng tham gia chương trình nào thì sẽ thấy lạ hơn, nhưng các bước vẫn trong tầm tay.
Câu hỏi thường gặp
Nhà vườn có bắt buộc phải cung cấp toạ độ vườn không?
Không có quy định nào của EU bắt nhà vườn Việt Nam phải cung cấp. Nhưng doanh nghiệp xuất khẩu cần dữ liệu đó để bán hàng sang EU, nên họ có thể chỉ mua của những vườn cung cấp được. Nhà vườn có quyền hỏi rõ mục đích trước khi cung cấp.
Vườn cà phê trồng từ lâu nhưng chưa có sổ đỏ có bán được không?
Có thể vẫn bán được, tuỳ cách doanh nghiệp đánh giá rủi ro và giấy tờ thay thế mà nhà vườn có. Nhưng chứng minh sẽ khó hơn. Tìm hiểu thủ tục hoàn thiện giấy tờ đất ở phường là việc có lợi lâu dài, không chỉ vì yêu cầu của người mua.
Lấy toạ độ vườn bằng điện thoại có đủ chính xác không?
Với mục đích xác định vườn nằm ở đâu và đối chiếu với dữ liệu rừng, điện thoại có định vị thường đủ dùng nếu lấy ở nơi thoáng, chờ định vị ổn định. Nên kiểm lại điểm trên bản đồ của ứng dụng xem có đúng vào vườn mình không.
Cà phê bán trong nước có bị ảnh hưởng không?
Quy định chỉ áp dụng cho hàng đưa vào thị trường EU. Nhưng ở khâu thu mua, hàng thường được gom chung, nên đại lý, kho có thể hỏi thông tin của tất cả các hộ để giữ khả năng bán sang châu Âu.
Có nên trả tiền cho dịch vụ làm hồ sơ EUDR không?
Cần thận trọng. Phần lớn việc thu thập toạ độ, thông tin vườn do doanh nghiệp, hợp tác xã thu mua làm cùng nhà vườn. Nếu có người mời dịch vụ thu phí, nên hỏi lại hợp tác xã, khuyến nông hoặc đơn vị thu mua quen xem có cần không.