Vườn đồi ở Gia Nghĩa lấy nước tưới mùa khô chủ yếu từ ao đào trong vườn, giếng đào, giếng khoan và các khe suối nhỏ; khó nhất không phải là có nước mà là đưa nước lên dốc cho đều và giữ đủ nước tới cuối mùa khô. Gia Nghĩa nổi tiếng mưa nhiều, nhưng mưa tập trung vào mùa mưa; những tháng khô vẫn có năm thiếu nước cục bộ, nhất là khi cả vùng cùng tưới hoa cà phê và tưới sầu riêng.
Nước tưới ở vùng đồi liên quan tới mọi bài khác trong danh mục: tưới hoa cà phê, nuôi hoa sầu riêng, giữ tiêu và bơ qua mùa khô. Một vườn có cây tốt mà không có nguồn nước chắc chắn thì mỗi mùa khô là một lần đánh cược.
Bài đi qua các nguồn nước thường gặp, cách tưới và cách đưa nước lên dốc, những việc giữ ẩm giúp bớt tưới, thứ tự ưu tiên khi năm hạn, và chuyện chia nước giữa các hộ. Bài không nêu giá thiết bị hay chi phí cụ thể; phần chi phí chỉ nói các yếu tố cấu thành.
Mưa nhiều mà vẫn thiếu nước: vì sao
Gia Nghĩa nằm ở vùng có lượng mưa năm thuộc loại cao của Tây Nguyên, mùa mưa kéo dài nhiều tháng. Nhưng gần như toàn bộ lượng mưa đó rơi trong mùa mưa; mùa khô có thể nhiều tuần liền không có giọt nào. Đất đỏ bazan giữ ẩm tốt, song trên sườn dốc, nước mưa phần lớn chảy tràn xuống khe suối rồi đi mất, không ở lại trên đồi.
Thêm vào đó, cây trồng ở vùng này ngày càng cần nhiều nước hơn trong mùa khô. Cà phê chỉ cần vài đợt tưới hoa, nhưng khi trong vườn có thêm sầu riêng, bơ, tiêu, nhu cầu tưới kéo dài và đều hơn. Cả vùng cùng chuyển sang cây ăn trái cũng đồng nghĩa với việc nhiều hộ cùng hút nước từ một khe suối, cùng khoan sâu thêm vào một tầng nước ngầm.
Kết quả là có những năm khe suối cạn sớm, giếng đào trơ đáy vào cuối mùa khô, giếng khoan phải hạ máy bơm sâu hơn. Nhà vườn lâu năm ở Gia Nghĩa vì vậy hay tính nước theo năm hạn nhất từng gặp, không theo năm bình thường.
Những nguồn nước nhà vườn hay dùng
Ao đào trong vườn. Nhiều vườn đồi đào ao ở chỗ trũng hoặc chân dốc để hứng nước mưa và nước chảy tràn trong mùa mưa, giữ lại dùng cho mùa khô. Ao càng sâu, càng ít bốc hơi thì càng giữ nước lâu. Ao đất bị thấm, nhiều nhà lót bạt đáy ao để giữ nước; cần rào chắn quanh ao vì ao sâu trên đồi nguy hiểm cho trẻ nhỏ và người lạ.
Giếng đào. Giếng đào truyền thống lấy nước từ tầng nông, đủ cho sinh hoạt và tưới một phần nhỏ. Vào cuối mùa khô, nhiều giếng đào cạn hoặc chỉ còn ít nước, không đủ cho đợt tưới lớn.
Giếng khoan. Giếng khoan lấy nước tầng sâu hơn, ổn định hơn nhưng tốn chi phí khoan, máy bơm và điện. Có nơi khoan nhiều giếng gần nhau làm mực nước hạ xuống, giếng sau phải khoan sâu hơn giếng trước. Giếng khoan quy mô lớn có thể phải đăng ký hoặc xin phép theo quy định về tài nguyên nước; nhà vườn nên hỏi ở phường trước khi khoan.
Khe suối và hồ thuỷ lợi. Vườn gần khe suối thì bơm thẳng từ suối, đôi khi đắp đập tạm giữ nước. Một số khu được hưởng nước từ hồ, đập thuỷ lợi nhỏ trong vùng qua kênh mương. Nguồn này rẻ nhưng chia chung, năm hạn thì hộ ở cuối nguồn chịu thiệt.
Ba cách tưới phổ biến trên vườn đồi
Cách tưới quyết định lượng nước cần và độ đều giữa đỉnh với chân dốc. Bảng so sánh ba cách nhà vườn Gia Nghĩa hay dùng:
| Cách tưới | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Tưới gốc bằng ống mềm | Rẻ, linh hoạt, kiểm tra được từng gốc | Tốn công, tốn nước, khó đều trên dốc | Vườn nhỏ, cà phê tưới hoa vài đợt |
| Phun mưa bằng béc | Đỡ công, tưới được diện rộng | Hao nước do bốc hơi và gió, dễ gây ẩm tán | Vườn tương đối bằng, nguồn nước dồi dào |
| Nhỏ giọt | Tiết kiệm nước, đều, bón phân qua nước được | Đầu tư ban đầu cao, đầu nhỏ giọt dễ tắc | Sầu riêng, bơ, vườn dốc, nguồn nước hạn chế |
Nhiều vườn kết hợp: nhỏ giọt cho cây ăn trái cần nước đều, tưới gốc bằng ống cho đợt tưới hoa cà phê cần lượng lớn trong thời gian ngắn. Không có cách nào hợp cho mọi mảnh đồi; độ dốc và nguồn nước của chính vườn đó mới là thứ quyết định.
Đưa nước lên dốc cho đều
Vườn đồi có ao ở chân dốc thì phải bơm nước ngược lên. Máy bơm phải đủ cột áp để đẩy nước tới hàng cây cao nhất; bơm yếu thì nước lên tới lưng chừng đã hết sức, hàng trên chỉ nhận một dòng nhỏ. Nhiều nhà vườn đặt một bồn chứa trung gian trên đỉnh đồi, bơm nước lên đầy bồn rồi cho chảy xuống theo trọng lực, vừa ổn định áp lực vừa đỡ phải chạy máy liên tục.
Ngược lại, hàng cây ở chân dốc nhận áp lực lớn hơn, nước ra mạnh hơn và còn được nước thừa chảy xuống từ trên. Nếu không chia van khoá theo từng khu, chân dốc sẽ ngập mà đỉnh dốc vẫn khô. Cách hay dùng là chia vườn thành các khu theo cao độ, tưới từng khu một, khu trên tưới lâu hơn.
Đường ống chạy dài trên dốc cũng hay gặp sự cố: ống bị trâu bò, xe máy cán, chuột cắn, nứt dưới nắng. Đi kiểm tra đường ống trước mùa khô và để sẵn đoạn ống, khớp nối dự phòng giúp tránh cảnh đang giữa đợt tưới hoa mà phải dừng lại sửa.
Giữ ẩm để bớt tưới
Cách rẻ nhất để có thêm nước là không để nước có sẵn trong đất bay đi. Phủ gốc bằng cành lá tỉa, rơm, vỏ cà phê ủ giúp mặt đất không bị nắng đốt trực tiếp, giữ ẩm lâu hơn nhiều so với đất trơ. Lớp phủ còn giảm trôi đất khi tưới bằng ống mạnh trên dốc.
Cây che bóng và hàng cây chắn gió giúp giảm bốc hơi từ lá và đất. Vườn cà phê trống hoàn toàn trên đỉnh đồi mất nước nhanh hơn rõ rệt so với vườn có cây che bóng rải rác. Đây là lý do nhiều nhà vườn giữ lại hoặc trồng thêm cây che bóng dù chúng chiếm một phần đất.
Đào bồn giữ nước quanh gốc theo đường đồng mức giúp nước tưới thấm xuống tại chỗ thay vì chảy tràn xuống dốc. Một số vườn đào hố, rãnh nhỏ ngang dốc để hứng nước mưa cuối mùa, cho nước thấm sâu vào đất trước khi mùa khô bắt đầu, coi như dự trữ nước ngay trong lòng đất.
Những việc này không thay thế được nguồn nước, nhưng có thể giảm số lần tưới hoặc kéo dài thời gian giữa hai đợt tưới, nghĩa là giảm tiền điện, tiền dầu và giảm áp lực lên ao, giếng vào cuối mùa.
Tưới mà không làm trôi đất dốc
Nước tưới trên đồi cũng có thể gây xói mòn như nước mưa. Vòi ống mạnh xả vào gốc ở phía trên dốc làm nước chảy tràn, cuốn theo lớp đất mặt và phân vừa bón. Sau vài mùa tưới như vậy, gốc phía trên của cây bắt đầu lộ rễ, còn chân dốc thì bồi một lớp bùn đỏ.
Cách hạn chế là để nước chảy chậm vào bồn đã đắp quanh gốc, chờ thấm rồi mới chuyển sang cây khác, thay vì xả mạnh rồi đi ngay. Với tưới phun mưa, chọn béc có hạt nước nhỏ, lưu lượng vừa phải và không tưới quá lâu ở một vị trí để mặt đất không bão hoà rồi chảy tràn.
Lối đi giữa hàng chạy thẳng theo chiều dốc dễ thành máng dẫn nước tưới thừa. Nhiều vườn đắp những gờ đất nhỏ chắn ngang lối đi sau vài chục mét, hoặc trồng băng cỏ để nước bị chặn lại và thấm xuống. Những việc này làm một lần dùng được nhiều năm, giúp nước tưới ở lại vườn thay vì chảy xuống khe suối, cũng là cách giữ thêm nước cho chính mùa khô đó.
Năm hạn: thứ tự ưu tiên khi không đủ nước
Khi nguồn nước không đủ cho cả vườn, nhà vườn phải chọn. Thứ tự dưới đây là cách nhiều hộ ở vùng đồi hay áp dụng, không phải quy tắc cứng:
- Giữ nước sinh hoạt cho gia đình trước tiên. Ao, giếng dùng chung cho tưới và sinh hoạt thì phải chừa phần cho người.
- Cứu cây non mới trồng: cây một hai năm tuổi rễ còn nông, chết vì hạn là mất cả công trồng. Cây lâu năm chịu hạn tốt hơn.
- Cây có giá trị cao và nhạy cảm với hạn như sầu riêng đang nuôi hoa, quả non: thiếu nước lúc này mất cả vụ.
- Đợt tưới hoa cà phê: tưới đủ đẫm cho một phần vườn còn hơn tưới nửa vời cho cả vườn, vì tưới thiếu làm hoa nở lắt nhắt.
- Giảm tưới cho cây chịu hạn tốt hơn hoặc cây sắp thanh lý, chấp nhận năng suất giảm một năm.
Năm hạn cũng là lúc dễ xảy ra va chạm giữa các hộ dùng chung nguồn. Thoả thuận trước lịch bơm, lượng bơm, và ưu tiên cho ai khi nước xuống thấp giúp tránh mâu thuẫn mà sau mùa khô vẫn phải sống cạnh nhau.
Chia nước với hàng xóm và chi phí tưới
Ở những khu nhiều hộ cùng bơm từ một khe suối hoặc dùng chung kênh mương, việc chia nước thường dựa vào thoả thuận miệng: hộ nào bơm ngày nào, giờ nào, ai lo nạo vét, ai sửa đập tạm. Khi nước dồi dào, chẳng ai để ý; khi hạn, những thoả thuận này mới thật sự được thử thách. Một số nơi lập tổ dùng nước để có người đứng ra điều phối.
Chi phí tưới của một vườn đồi gồm nhiều phần: khấu hao máy bơm, đường ống, béc hay hệ thống nhỏ giọt; tiền điện hoặc tiền dầu chạy máy; công người trực tưới; sửa chữa; và với giếng khoan là chi phí khoan, hạ máy khi nước xuống. Bơm lên dốc cao tốn năng lượng hơn nhiều so với tưới vùng bằng.
Một cách nhìn hữu ích là tính chi phí nước cho từng loại cây trong vườn. Ví dụ giả định: nếu phần lớn tiền điện mùa khô dành cho vài chục cây sầu riêng trong khi cà phê chỉ cần vài đợt, thì lợi ích của sầu riêng phải được trừ đi phần đó. Nhiều hộ chỉ nhận ra chuyện này khi bắt đầu ghi chép hoá đơn điện theo tháng.
Câu hỏi thường gặp
Gia Nghĩa mưa nhiều sao mùa khô vẫn thiếu nước?
Vì mưa tập trung vào mùa mưa, còn mùa khô có thể nhiều tuần không mưa. Trên đồi dốc, nước mưa chảy tràn đi nhanh, ít được giữ lại. Nhu cầu tưới tăng khi nhiều vườn trồng thêm sầu riêng, bơ cũng làm nguồn nước chung chịu áp lực hơn.
Đào ao trong vườn có cần xin phép không?
Tuỳ quy mô và vị trí. Ao nhỏ trên đất của mình để chứa nước tưới thường đơn giản, nhưng đào trên đất chưa đúng mục đích, đất rừng hoặc sát công trình có thể vướng quy định. Nên hỏi cán bộ địa chính ở phường trước khi đào ao lớn.
Tưới nhỏ giọt có hợp cho cà phê không?
Có thể dùng, nhất là vườn dốc và nguồn nước hạn chế, vì tiết kiệm nước và tưới đều. Tuy nhiên đợt tưới hoa cà phê cần lượng nước lớn trong thời gian ngắn, nên nhiều vườn vẫn tưới gốc cho đợt này và dùng nhỏ giọt cho cây ăn trái xen.
Làm sao để nước bơm lên đỉnh đồi đủ mạnh?
Chọn máy bơm có cột áp phù hợp với độ cao chênh lệch, dùng ống đủ lớn để giảm hao áp, hoặc bơm lên bồn chứa trên đỉnh rồi cho nước chảy xuống. Chia vườn thành khu tưới theo cao độ cũng giúp áp lực đều hơn.
Phủ gốc bằng gì để giữ ẩm tốt?
Cành lá tỉa băm nhỏ, rơm, cỏ khô, vỏ cà phê đã ủ đều dùng được. Nên phủ cách thân cây một khoảng nhỏ để gốc không bị ẩm kéo dài sinh nấm. Vỏ cà phê tươi chưa ủ không nên đổ dày sát gốc.
Khi hạn nặng nên ưu tiên tưới cây nào?
Thường ưu tiên nước sinh hoạt, rồi cây non mới trồng, rồi cây giá trị cao đang ra hoa hoặc nuôi quả. Với cà phê, tưới đủ đẫm cho một phần vườn còn hơn tưới thiếu cho cả vườn. Thứ tự cụ thể tuỳ vườn và tuỳ lượng nước còn lại.