Quanh Gia Nghĩa và các vùng lân cận của Đắk Nông cũ có những lô cao su của doanh nghiệp và nhiều vườn cao su nhỏ của hộ gia đình; nghề cạo mủ ở đây bắt đầu từ trước rạng sáng, nghỉ vào mùa cây rụng lá và kéo dài nhiều năm theo vòng đời của một vườn cây. Cao su không gắn với hình ảnh Gia Nghĩa nhiều như cà phê, nhưng là nguồn việc làm đều đặn cho không ít gia đình trong vùng.
Khác với cà phê hay tiêu thu một vụ mỗi năm, cao su cho mủ gần như quanh năm trừ mùa nghỉ. Thu nhập vì vậy chia đều theo tháng, và nhịp sống của người cạo mủ cũng khác hẳn người làm cà phê: dậy rất sớm, làm xong vào buổi sáng, buổi chiều có thể làm thêm việc khác.
Bài nói về cao su từ góc đời sống: một vườn cao su đi qua những giai đoạn nào, công việc cạo mủ hằng ngày, những tháng nghỉ cạo, cạo trong mùa mưa nhiều của vùng, và chuyện thanh lý, trồng lại hay chuyển cây khi vườn già. Bài không nêu giá mủ.
Cao su trên đất đỏ quanh Gia Nghĩa
Cao su là cây công nghiệp lâu năm được trồng nhiều ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên. Ở vùng Đắk Nông cũ, cao su có mặt trong các lô lớn do doanh nghiệp quản lý và trong vườn của hộ, thường gọi là cao su tiểu điền. Cây hợp với đất đỏ bazan sâu, nhưng chịu ảnh hưởng của gió và độ dốc nhiều hơn vùng đất bằng ở Bình Phước.
Nhìn từ đường, lô cao su dễ nhận ra bởi những hàng cây thẳng tắp, thân xám, tán khép kín, dưới gốc thường sạch cỏ. Vào mùa rụng lá, cả lô chuyển sang màu đỏ, vàng rồi trơ cành, khác hẳn với màu xanh quanh năm của vườn cà phê bên cạnh.
Với người mới đến Gia Nghĩa, cao su ít xuất hiện trong các câu chuyện về nông sản bằng cà phê hay sầu riêng. Nhưng với những gia đình có người đi cạo mủ cho các lô quanh vùng hay có vài mẫu cao su riêng, đây là nguồn thu đều và ổn định qua nhiều năm.
Vòng đời của một vườn cao su
Một vườn cao su kéo dài nhiều chục năm, chia thành các giai đoạn khá rõ. Mốc năm dưới đây là khoảng thường gặp, khác nhau theo giống, đất và cách chăm:
| Giai đoạn | Khoảng thời gian | Việc chính |
|---|---|---|
| Kiến thiết cơ bản | Vài năm đầu sau trồng | Chăm cây, làm cỏ, bón phân, tỉa chồi; chưa có thu từ mủ |
| Mở miệng cạo | Khi thân cây đạt kích thước đủ cạo | Bắt đầu cạo mủ, cạo nhẹ trong những năm đầu |
| Kinh doanh | Phần lớn đời vườn | Cạo mủ đều đặn, sản lượng tăng rồi ổn định |
| Cuối chu kỳ | Khi mặt cạo đã dùng hết, sản lượng giảm | Có thể cạo tận thu trước khi thanh lý |
| Thanh lý, trồng lại | Kết thúc chu kỳ | Bán gỗ, dọn gốc, trồng lại cao su hoặc chuyển cây khác |
Giai đoạn kiến thiết cơ bản là thời gian vườn chỉ tốn tiền. Hộ nhỏ trồng cao su phải có nguồn thu khác để sống qua những năm này; nhiều nhà trồng xen cây ngắn ngày giữa hàng cao su non để có thêm thu.
Một ngày của người cạo mủ
Người cạo mủ thường bắt đầu khi trời còn tối, đội đèn đầu và đi theo từng hàng cây. Lý do cạo sớm là lúc sáng sớm mát, áp suất trong cây cao, mủ chảy nhiều và lâu đông hơn. Khi nắng lên, mủ chảy chậm lại; cạo muộn là mất một phần sản lượng.
Mỗi cây có một miệng cạo hình xoắn nghiêng trên thân. Người cạo dùng dao chuyên dụng lấy đi một lát vỏ rất mỏng dọc theo miệng cạo, đủ sâu để mủ chảy nhưng không phạm vào lớp tượng tầng bên trong. Cạo quá sâu làm vết thương trên thân, vỏ tái sinh kém, cây bị u bướu và giảm tuổi cạo.
Mủ chảy theo máng xuống chén hứng gắn trên thân. Sau vài giờ, người cạo quay lại thu mủ nước vào thùng, chở ra điểm tập kết. Phần mủ còn đông lại trong chén, trên miệng cạo được thu sau dưới dạng mủ đông, mủ chén. Cả buổi sáng đi bộ trên đường lô, cúi lên cúi xuống hàng trăm cây là công việc nặng, đòi hỏi sức bền và tay nghề.
Một người cạo giỏi được đánh giá không chỉ bằng lượng mủ thu được mà bằng việc giữ được mặt cạo đẹp, tiêu hao vỏ ít, để cây cạo được lâu năm. Các lô của doanh nghiệp thường có tổ đội và người kiểm tra kỹ thuật cạo; vườn hộ thì tay nghề của người cạo quyết định tuổi thọ vườn.
Mùa nghỉ cạo và cạo trong mùa mưa
Mùa rụng lá. Vào mùa khô, cây cao su rụng lá rồi ra lá mới. Trong thời gian này cây yếu, mủ ít, nên các vườn thường nghỉ cạo vài tuần đến vài tháng. Người cạo mủ làm việc khác hoặc nghỉ ngơi; với những gia đình chỉ trông vào cao su, đây là khoảng thời gian không có thu nhập từ mủ.
Bệnh phấn trắng khi ra lá non. Lúc cây ra lá non, gặp sương nhiều hay trời ẩm, bệnh phấn trắng làm lá non rụng, cây phải ra lá lại nhiều lần và mất sức. Những vườn bị nặng thường mở cạo lại muộn hơn.
Mưa và mặt cạo. Gia Nghĩa mưa nhiều trong mùa mưa. Cạo khi mặt cạo còn ướt dễ gây bệnh trên miệng cạo và mủ bị nước mưa làm loãng, tràn ra ngoài. Nhiều vườn lắp máng che mưa phía trên miệng cạo; khi mưa đêm, người cạo phải chờ thân cây ráo mới bắt đầu, có hôm mất buổi.
Bệnh trên mặt cạo. Nấm gây loét sọc mặt cạo phát triển trong điều kiện ẩm, làm vỏ thối, mủ chảy kém. Giữ vườn thông thoáng, không cạo khi mặt cạo ướt và bôi thuốc bảo vệ theo khuyến cáo kỹ thuật là những việc các lô bài bản thường làm.
Cao su tiểu điền: vườn nhà và những lựa chọn
Hộ có vài mẫu cao su có thể tự cạo hoặc thuê người cạo theo kiểu chia phần sản lượng. Tự cạo thì giữ được toàn bộ thu nhập nhưng mất công mỗi sáng; thuê cạo thì nhẹ việc nhưng phải tìm người có tay nghề, vì người cạo ẩu có thể làm hỏng mặt cạo, rút ngắn đời vườn.
Mủ của vườn nhà thường được bán cho các điểm thu mua tư nhân trong vùng, dưới dạng mủ nước hoặc mủ đông. Mủ nước được tính theo độ đặc (hàm lượng cao su khô), mủ đông thì tính theo khối lượng và độ sạch. Người bán nên hiểu cách người mua đo và quy đổi, giống như với cà phê và tiêu.
Những năm giá mủ thấp, nhiều hộ ở vùng Đắk Nông cũ chặt cao su để trồng cà phê, sầu riêng hay cây khác. Những năm giá khá lên, câu chuyện ngược lại. Với cây có chu kỳ dài như cao su, quyết định chặt hay giữ cần nhìn xa hơn giá của một hai năm.
Ngoài mủ, vườn cao su tiểu điền ở vùng đồi còn đòi hỏi giữ đất: dưới tán cao su khép kín, cỏ ít mọc, lá rụng phủ dày nhưng khi mưa to nước vẫn chảy trên mặt dốc. Những hộ làm kỹ đắp bờ ngang dốc, giữ lớp lá rụng thay vì đốt, và trồng cây che phủ ở những chỗ đất trống để vườn không bị xói mòn qua nhiều năm.
Sức khoẻ và an toàn của người cạo mủ
Cạo mủ là công việc nặng, lặp lại hàng trăm động tác mỗi buổi, trong bóng tối và sương lạnh của vùng cao. Người cạo lâu năm hay bị đau lưng, đau vai, đau cổ tay. Thói quen khởi động trước khi vào lô, đổi tay, đổi tư thế khi cạo những cây thấp và giữ dao luôn sắc để không phải dùng sức nhiều là những cách người trong nghề tự giữ sức.
Đi lô lúc trời tối có những rủi ro riêng: trượt ngã trên đường dốc ướt, rắn, côn trùng, cành khô rơi khi có gió. Đèn đầu đủ sáng, ủng, áo dài tay và đi theo cặp hoặc theo tổ là những điều các lô bài bản yêu cầu. Người cạo vườn nhà một mình nên báo người nhà giờ đi, giờ về.
Một số chất dùng trong vườn cao su, như thuốc bôi mặt cạo hoặc chất kích thích mủ, cần được dùng đúng hướng dẫn và có đồ bảo hộ. Tiếp xúc lâu ngày không có găng, khẩu trang có thể gây kích ứng da, ảnh hưởng hô hấp. Đây là chuyện ít được nói tới nhưng ảnh hưởng thật tới sức khoẻ người làm nghề nhiều năm.
Thanh lý vườn già và chuyện trồng lại
Khi vườn đã cạo hết các mặt cạo và sản lượng giảm, chủ vườn tính đến thanh lý. Trước khi chặt, nhiều vườn cạo tận thu một thời gian với cường độ cao hơn, vì cây sắp bỏ nên không cần giữ vỏ. Gỗ cao su được bán cho các cơ sở chế biến gỗ, làm đồ gỗ, ván ép hoặc củi.
Sau thanh lý, đất cần dọn gốc rễ kỹ vì gốc cao su mục là nơi trú của nấm gây bệnh rễ, có thể hại cây trồng sau. Nhiều hộ để đất nghỉ một thời gian, cày phơi, bón hữu cơ trước khi trồng lại.
Trồng lại cao su thì phải đi lại từ đầu với những năm kiến thiết cơ bản không có thu. Chuyển sang cà phê, sầu riêng hay cây ăn trái thì gặp những vấn đề đã nói ở các bài khác về chuyển đổi: nước, vốn, kỹ thuật. Không có lựa chọn nào dễ; quyết định thường dựa vào sức lao động của gia đình và khả năng chờ đợi.
Cao su trong bức tranh nông nghiệp vùng
So với cà phê, cao su ít thâm canh hơn, ít tốn phân thuốc hơn sau khi đã vào giai đoạn kinh doanh, và cho thu nhập đều theo tháng. Đổi lại, thu nhập trên một diện tích thường không cao bằng cây ăn trái khi giá tốt, và người cạo phải làm việc mỗi sáng sớm quanh năm.
Trong cơ cấu đất đai quanh Gia Nghĩa, cao su thường nằm ở những vùng đất rộng, ít dốc hơn, còn cà phê, tiêu, cây ăn trái chiếm những sườn đồi gần khu dân cư. Lô cao su của doanh nghiệp còn là nơi tạo việc làm ổn định cho lao động địa phương, trong đó có người đồng bào và người từ nơi khác đến lập nghiệp.
Cao su cũng gắn với những vấn đề chung của vùng như rủi ro cháy lô mùa khô khi lá rụng phủ dày, và chuyện giữ đất, giữ nước khi cả lô bị chặt cùng lúc lúc thanh lý. Những chuyện đó được các lô bài bản tính đến; vườn hộ thì tuỳ người chủ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải cạo mủ cao su từ rất sớm?
Vào sáng sớm trời mát, áp suất trong mạch mủ cao nên mủ chảy nhiều và lâu đông. Khi nắng lên và nhiệt độ tăng, mủ chảy chậm lại, đông nhanh trên miệng cạo. Cạo sớm vì vậy cho sản lượng cao hơn cùng một số cây.
Cao su nghỉ cạo vào thời gian nào?
Thường vào mùa khô khi cây rụng lá và ra lá mới. Thời gian nghỉ dài hay ngắn tuỳ vườn, tuỳ năm, có khi kéo dài hơn nếu cây ra lá non gặp bệnh phấn trắng. Các lô của doanh nghiệp có lịch nghỉ cạo và mở cạo theo quy trình riêng.
Mủ nước và mủ đông khác nhau thế nào khi bán?
Mủ nước là mủ thu trong thùng sau khi chảy, thường được tính theo độ đặc tức hàm lượng cao su khô. Mủ đông là mủ đã đông trong chén, trên miệng cạo, tính theo khối lượng và độ sạch. Người bán nên biết cách người mua đo để đối chiếu.
Thuê người cạo mủ cho vườn nhà cần lưu ý gì?
Quan trọng nhất là tay nghề: cạo quá sâu hoặc tiêu hao vỏ nhiều làm hỏng mặt cạo, rút ngắn đời vườn. Nên thoả thuận rõ cách chia sản lượng, giờ cạo, việc nghỉ khi mưa và ai chịu trách nhiệm dụng cụ, máng, chén.
Đất sau khi thanh lý cao su trồng gì được?
Có thể trồng lại cao su, cà phê, cây ăn trái hoặc cây khác, tuỳ độ dốc, nguồn nước và khả năng đầu tư. Điều quan trọng là dọn gốc rễ cũ kỹ để tránh nấm bệnh rễ, và cho đất nghỉ, bón hữu cơ trước khi trồng mới.