Mắc ca là cây lấy hạt có nguồn gốc từ Úc, được đưa vào Tây Nguyên trong khoảng hai thập kỷ gần đây; tỉnh Đắk Nông cũ, trong đó có Gia Nghĩa, từng khuyến khích trồng mắc ca như một cây có giá trị, nhất là trồng xen trong vườn cà phê. Cây cho hạt sau vài năm, hạt chín rụng xuống đất và được nhặt, rồi phải tách vỏ xanh và sấy kỹ trước khi bán.
Kết quả của mắc ca ở vùng này không đồng đều. Có vườn cho thu ổn định, có vườn trồng xong rồi bỏ vì cây chậm ra hạt, giống không rõ ràng, hoặc người trồng không tìm được chỗ bán hạt tươi gần nhà. Câu chuyện mắc ca vì thế là một ví dụ đáng học về cách một cây trồng mới đi vào vùng đất cũ.
Bài nói về mắc ca từ góc nhà vườn Gia Nghĩa: cây hợp với đất này ở chỗ nào, trồng xen ra sao, mùa thu hạt, khâu xử lý sau thu, chỗ bán, và những bài học người trồng trong vùng đã rút ra. Bài không nêu giá và không khuyên trồng.
Mắc ca đến Tây Nguyên như thế nào
Mắc ca được trồng khảo nghiệm ở một số tỉnh Tây Nguyên và miền núi phía Bắc từ đầu những năm 2000, sau đó được mở rộng trồng trong dân. Đắk Nông cũ là một trong những địa phương có diện tích mắc ca đáng kể, với nhiều chương trình khuyến khích người dân trồng, đặc biệt là trồng xen trong vườn cà phê thay cho cây che bóng cũ.
Lý do mắc ca được chú ý là cây sống lâu, cho hạt nhiều năm, hạt khô dễ bảo quản và vận chuyển hơn trái cây tươi. Cây có tán dày, có thể làm cây chắn gió như bơ hay muồng trong vườn cà phê. Trên giấy, đó là một cây vừa che bóng vừa cho thêm thu nhập.
Thực tế, sau giai đoạn khuyến khích ban đầu, nhiều nhà vườn gặp vấn đề: cây giống trôi nổi không rõ dòng, cây chậm ra hạt hơn kỳ vọng, chỗ thu mua hạt tươi xa, và khâu sơ chế đòi hỏi máy móc mà hộ nhỏ không có. Một số vườn đã chặt bỏ; một số khác giữ lại và dần ổn định khi cây đủ tuổi.
Những đặc điểm của cây mắc ca mà người trồng cần biết
Cần nhiều dòng để đậu quả tốt. Mắc ca đậu quả tốt hơn khi trong vườn có nhiều dòng (giống ghép) khác nhau trồng xen, vì thụ phấn chéo giữa các dòng. Vườn chỉ trồng một dòng thường ra nhiều hoa mà ít hạt.
Thời gian chờ dài. Cây ghép bắt đầu cho hạt sau vài năm, nhưng sản lượng ổn định thì phải chờ lâu hơn nữa. Đây là cây của sự kiên nhẫn; ai trồng với kỳ vọng thu nhanh thường thất vọng.
Rễ nông, dễ đổ khi gió mạnh. Cây trồng nơi trống gió, đất mỏng hoặc bị xói gốc dễ nghiêng đổ, nhất là khi tán đã to. Trên đồi Gia Nghĩa, mắc ca trồng xen trong vườn có cây khác che chắn thường ổn định hơn trồng thuần trên đỉnh đồi trống.
Không chịu úng. Giống như bơ và sầu riêng, mắc ca không chịu được đất đọng nước lâu. Chỗ trũng, chân dốc ẩm là nơi cây yếu và dễ chết.
Hoa nở mùa khô, hạt rụng mùa mưa. Mắc ca thường ra hoa trong mùa khô, hạt lớn dần qua mùa mưa và chín rụng vào khoảng giữa đến cuối mùa mưa tuỳ dòng. Lịch này lệch với cà phê, nên khâu thu hạt mắc ca không giành nhân công với vụ hái cà phê.
Trồng xen mắc ca trong vườn cà phê ở Gia Nghĩa
Cách phổ biến nhất ở vùng này là trồng mắc ca thưa trong vườn cà phê, đúng vị trí của cây che bóng, hoặc thành hàng chắn gió ở bờ lô. Trong những năm đầu, cây mắc ca nhỏ không ảnh hưởng gì đáng kể tới cà phê; khi tán lớn dần, nhà vườn tỉa để giữ đủ nắng cho cà phê bên dưới.
Khác với tiêu hay sầu riêng, mắc ca không cần chăm quá kỹ trong năm, không phải tỉa hoa tỉa quả, ít bệnh nặng. Phân bón cho mắc ca có thể lồng vào lịch bón cà phê. Đó là lý do một số hộ chấp nhận mắc ca như cây phụ, không đặt nhiều kỳ vọng mà cũng không phải bỏ nhiều công.
Việc khó là khoảng cách và dòng giống. Trồng quá dày thì sau vài năm vườn cà phê bị che rợp; trồng một dòng duy nhất thì hạt ít. Nhiều nhà vườn rút kinh nghiệm từ những vườn đi trước: hỏi rõ dòng ghép, mua cây ở nơi có nguồn gốc, và trồng xen vài dòng trên cùng một lô.
Thu hạt mắc ca và xử lý sau thu
Khâu sau thu là chỗ nhiều hộ trồng mắc ca ở Gia Nghĩa gặp khó nhất. Thứ tự công việc thường như sau:
- Nhặt hạt rụng: hạt chín rụng xuống gốc, nhà vườn dọn sạch cỏ, lá quanh gốc trước mùa rụng để dễ nhặt. Nhặt thường xuyên, không để hạt nằm lâu dưới đất ẩm vì dễ mốc, nảy mầm hoặc bị chuột, sóc ăn.
- Tách vỏ xanh: hạt mắc ca có lớp vỏ xanh bên ngoài bọc vỏ cứng. Vỏ xanh nên được tách sớm sau khi nhặt; để lâu, vỏ xanh lên men làm hạt bên trong biến màu và giảm chất lượng. Hộ nhỏ có thể bóc tay hoặc thuê máy tách.
- Phơi, sấy: hạt còn vỏ cứng cần được làm khô từ từ, thường phơi trong bóng râm thoáng gió rồi sấy ở nhiệt độ thấp nhiều ngày cho đến khi nhân khô đều. Sấy quá nóng, quá nhanh làm nhân bị hỏng.
- Bảo quản: hạt đã khô được đóng bao, để nơi khô ráo, kê cao khỏi nền. Hạt khô kỹ có thể giữ được khá lâu, đó là lợi thế lớn của mắc ca so với trái cây tươi.
- Bán: hạt tươi vừa tách vỏ xanh hoặc hạt đã sấy được bán cho cơ sở chế biến, thương lái hoặc hợp tác xã. Một số hộ tự nứt vỏ, rang, đóng túi bán lẻ, nhưng việc này cần thiết bị và kiến thức về an toàn thực phẩm.
Nhiều nhà vườn kể rằng vấn đề lớn nhất không phải ở cây mà ở chỗ: nhặt được hạt rồi mà không có máy tách vỏ, không có lò sấy gần nhà, không có người mua thường xuyên. Một hợp tác xã hay một cơ sở thu mua ổn định trong vùng thay đổi bài toán này rất nhiều.
Chọn chỗ trồng mắc ca trên một mảnh vườn dốc
Trên đồi Gia Nghĩa, không phải chỗ nào trong vườn cũng hợp cho mắc ca. Đỉnh đồi trống gió làm cây dễ nghiêng đổ, chân dốc ẩm làm rễ yếu. Những vị trí ổn nhất thường là lưng chừng dốc, đất sâu, có cây khác che bớt gió, và không nằm trên đường nước chảy dồn khi mưa to.
Hàng chắn gió ở bờ lô là chỗ nhiều nhà vườn chọn đặt mắc ca, vì cây vừa làm đúng việc chắn gió cho cà phê, vừa không che bóng giữa lô. Trồng theo đường đồng mức, có bồn giữ đất quanh gốc trong những năm đầu giúp cây đứng vững khi tán lớn dần.
Một điều người trồng hay quên là đường đi để nhặt hạt. Hạt rụng dưới gốc, rơi lăn xuống dốc, lẫn vào cỏ và lá cà phê. Vườn trồng ở chỗ quá dốc hoặc dưới tán cà phê rậm thì nhặt hạt rất cực, dễ bỏ sót. Nhiều người dọn một vòng sạch quanh gốc và để lối đi dọc theo hàng mắc ca để việc nhặt nhanh hơn.
Chuột, sóc và chuyện giữ hạt trong mùa rụng
Hạt mắc ca có nhân béo nên là món ưa thích của chuột và sóc. Trong mùa rụng, hạt nằm dưới gốc qua đêm có thể bị gặm vỏ, lấy nhân. Những vườn gần rừng, gần bụi rậm hoặc có nhiều đống cành khô thường bị hại nhiều hơn.
Cách nhà vườn hay làm là nhặt hạt thường xuyên, mỗi ngày hoặc cách ngày trong mùa rụng rộ, không để hạt nằm lâu dưới đất. Dọn bụi rậm, đống cành quanh vườn để giảm chỗ trú của chuột. Một số vườn đặt bẫy theo cách truyền thống, tránh dùng thuốc diệt chuột rải bừa vì nguy hiểm cho vật nuôi và trẻ nhỏ trong nhà.
Hạt đã nhặt về cũng phải giữ cẩn thận. Bao hạt để trong kho, trong nhà mà không kê cao, không kín có thể bị chuột cắn thủng. Đây là chuyện nhỏ nhưng nhiều hộ mới trồng mắc ca chưa lường trước, đến khi đem bán mới thấy hao hụt.
Những bài học từ mắc ca ở vùng Đắk Nông cũ
Bài học đầu tiên là giống. Nhiều vườn trồng cây giống mua trôi nổi trong giai đoạn trồng ồ ạt, sau nhiều năm cây vẫn ra ít hạt hoặc hạt nhỏ. Với cây lâu năm, một quyết định sai về giống mất cả chục năm mới thấy rõ, và sửa lại thì gần như phải trồng lại từ đầu.
Bài học thứ hai là chuỗi sau thu hoạch. Một cây trồng mới cần đi kèm chỗ sơ chế, chỗ mua. Khi người trồng phải tự chở hạt tươi đi xa để bán, hay không có máy tách vỏ, giá trị nhận được giảm mạnh và nhiều người bỏ cuộc.
Bài học thứ ba là kỳ vọng. Cây được giới thiệu với những con số hấp dẫn về giá trị hạt, nhưng con số đó thường là của vườn đã thành thục, chăm đúng kỹ thuật, có đầu ra ổn định. Người trồng ở Gia Nghĩa hay so sánh câu chuyện mắc ca với tiêu và sầu riêng: cây nào cũng có lúc được kỳ vọng, và người tính kỹ trước khi trồng thường đi xa hơn người trồng theo phong trào.
Vườn mắc ca hôm nay: giữ, bỏ hay chăm lại
Với hộ đang có vài chục cây mắc ca trong vườn cà phê, câu hỏi thường gặp là có đáng giữ không. Cây đã lớn, đã tốn nhiều năm chờ, lại đang làm nhiệm vụ chắn gió, che bóng. Nhiều người chọn giữ, chăm vừa phải và coi hạt là khoản thêm, thay vì kỳ vọng mắc ca nuôi cả nhà.
Với vườn ra ít hạt, một số nhà vườn thử ghép bổ sung dòng khác lên cây có sẵn hoặc trồng thêm vài cây dòng khác xen vào để cải thiện thụ phấn. Cách này cần người có kinh nghiệm và không phải lúc nào cũng thành công, nhưng đỡ tốn hơn chặt hết rồi trồng lại.
Trường hợp cây đã quá to, che rợp cà phê, ra hạt kém mà không có chỗ bán, thì chặt bỏ một phần là chuyện bình thường. Gỗ mắc ca có thể tận dụng làm củi hoặc bán; gốc cần được xử lý để không thành ổ mối, nấm trong vườn cà phê.
Câu hỏi thường gặp
Mắc ca trồng bao lâu thì cho hạt?
Cây ghép thường bắt đầu cho hạt sau vài năm, nhưng sản lượng ổn định thì cần thêm nhiều năm nữa, tuỳ dòng và cách chăm. Cây trồng từ hạt lâu hơn nhiều và không đồng đều. Người trồng nên chuẩn bị tinh thần chờ đợi dài chứ không thu nhanh như cây ăn trái.
Vì sao cây mắc ca ra nhiều hoa mà ít hạt?
Nguyên nhân hay gặp là vườn chỉ có một dòng nên thụ phấn kém, hoặc hoa gặp mưa, gió mạnh lúc nở. Cây thiếu nước, thiếu dinh dưỡng giai đoạn đậu quả cũng làm rụng nhiều. Trồng xen nhiều dòng là cách khắc phục được nói tới nhiều nhất.
Có cần tách vỏ xanh ngay sau khi nhặt không?
Nên tách sớm. Vỏ xanh để lâu bị lên men, làm nóng hạt, khiến nhân bên trong biến màu và giảm chất lượng. Nếu chưa tách được ngay, nên rải mỏng hạt ở nơi thoáng mát, không để đống trong bao kín.
Trồng mắc ca xen cà phê có lợi gì?
Mắc ca có thể thay cây che bóng, chắn gió cho cà phê, đồng thời cho thêm hạt. Lịch thu hạt mắc ca không trùng mùa hái cà phê nên không giành nhân công. Điều kiện là trồng thưa, chọn nhiều dòng và tỉa tán để cà phê vẫn đủ nắng.
Hạt mắc ca nhà trồng có tự rang bán được không?
Có thể, nhưng cần thiết bị nứt vỏ, rang hoặc sấy phù hợp, và phải đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm nếu bán ra ngoài. Hộ nhỏ thường bán hạt tươi hoặc hạt khô cho cơ sở chế biến, chỉ giữ một phần nhỏ để làm quà hoặc bán cho người quen.