Ở Gia Nghĩa, cây bơ ban đầu chủ yếu là cây trồng từ hạt quanh bờ vườn cà phê để chắn gió và che bóng, quả thu được coi như phần thêm; về sau nhiều nhà vườn chuyển sang bơ ghép, trồng xen có tính toán hoặc thành vườn riêng để bán quả. Bơ ra hoa trong mùa khô, quả lớn và được hái trong mùa mưa, thời điểm cụ thể khác nhau khá nhiều giữa các giống.
Khác với cà phê, quả bơ không chín trên cây theo kiểu đổi màu rõ ràng. Quả phải đủ già mới hái, rồi chín mềm sau khi hái vài ngày. Hái non là lỗi phổ biến nhất trong vùng, làm quả không chín được, nhăn vỏ, mất vị, và kéo theo tiếng xấu cho cả nguồn hàng.
Bài nói về bơ trong đời sống nhà vườn Gia Nghĩa: vị trí của cây bơ trong vườn đồi, khác nhau giữa bơ hạt và bơ ghép, lịch mùa, cách nhận quả già, những bệnh hay gặp và chuyện bán bơ. Cách chọn bơ ở chợ để ăn thuộc về danh mục ẩm thực; ở đây chỉ nói chuyện trồng và bán.
Cây bơ trong vườn cà phê: chắn gió trước, lấy quả sau
Vườn cà phê trên đồi trống chịu gió mạnh vào mùa khô, gió làm lá rụng, cây mất nước và hoa khó đậu. Người trồng cà phê ở Tây Nguyên từ lâu đã trồng các hàng cây chắn gió quanh lô và cây che bóng rải rác trong lô. Bơ là lựa chọn hay gặp vì cây cao, tán rộng, lại cho quả ăn được.
Những cây bơ trồng từ hạt theo cách này mỗi cây cho một kiểu quả khác nhau: quả tròn, quả dài, vỏ xanh, vỏ tím, cơm vàng hay cơm nhạt, chín sớm hay chín muộn. Với mục đích chắn gió, sự lộn xộn đó không quan trọng. Quả bơ hạt được hái bán cho thương lái theo mớ, giá trị không cao nhưng là một khoản thêm trong mùa mưa, khi cà phê chưa có thu.
Đến nay, trong nhiều vườn cà phê lâu năm ở Gia Nghĩa vẫn còn những cây bơ hạt to, già, đứng ở bờ lô. Chúng là dấu vết của cách làm vườn cũ, và cũng là nguồn mắt ghép, cây gốc cho những người muốn thử chọn giống từ cây ngon sẵn có.
Cũng vì là cây phụ, bơ hạt ít khi được bón phân hay phòng bệnh riêng. Cây sống nhờ phần phân bón dư của cà phê và nước tưới chung. Điều này giải thích vì sao quả bơ hạt có năm sai, có năm rất ít, và vì sao người mua chỉ trả giá thấp: họ không biết trước quả của từng cây sẽ ra sao. Khi chuyển sang trồng bơ để bán, cách nghĩ phải đổi từ “cây bờ lô” sang “cây có lịch chăm riêng”.
Bơ hạt và bơ ghép: khác nhau ở đâu
Khi nhà vườn bắt đầu xem bơ là cây cho thu nhập, câu hỏi đầu tiên là trồng từ hạt hay trồng cây ghép. Bảng tóm tắt những khác biệt thực tế:
| Khía cạnh | Bơ trồng từ hạt | Bơ ghép |
|---|---|---|
| Đặc điểm quả | Mỗi cây một kiểu, không đồng đều | Giống cây mẹ lấy mắt ghép, đồng đều |
| Thời gian cho quả | Lâu | Sớm hơn |
| Chiều cao cây | Rất cao, khó hái | Thấp hơn, dễ chăm và hái hơn |
| Vai trò trong vườn | Chắn gió, che bóng là chính | Cây cho thu nhập, có khi là cây chính |
| Bán quả | Bán theo mớ, giá trị thấp | Bán theo giống, theo loại, giá trị cao hơn |
Cây ghép không phải lúc nào cũng tốt hơn: nguồn mắt ghép không rõ ràng, gốc ghép yếu hay giống không hợp độ cao của vùng đều có thể cho kết quả kém. Nhà vườn hay đi xem cây mẹ đang cho quả ở vườn quen trước khi mua cây ghép.
Mùa bơ ở Gia Nghĩa
Bơ thường ra hoa trong mùa khô, hoa nhỏ màu xanh vàng, mọc thành chùm dày ở đầu cành. Quả đậu và lớn dần sang mùa mưa. Tuỳ giống, quả có thể hái từ đầu mùa mưa tới tận cuối năm. Nhờ vậy, ở những nơi trồng nhiều giống khác nhau, mùa bơ kéo dài nhiều tháng chứ không dồn vào một lúc.
Thời điểm bán bơ của vùng Tây Nguyên nói chung rơi vào giữa năm, khi cà phê chưa tới mùa. Với nhà vườn trồng xen, bơ lấp vào khoảng trống thu nhập đó. Những giống chín muộn lại có lợi thế bán khi phần lớn vườn đã hết quả.
Mùa bơ cũng là mùa mưa, nên khó khăn của việc hái và chở bơ giống với sầu riêng: đường lô trơn, cây cao, quả rơi xuống đất bị dập, mà quả bơ dập thì chín nhanh và hỏng trước khi tới tay người mua. Người hái giỏi dùng sào có túi lưới ở đầu để quả rơi vào túi chứ không rơi xuống đất.
Với nhà vườn mới, một cách đơn giản để biết mùa bơ của vườn mình là ghi lại mỗi cây ra hoa lúc nào và hái lúc nào trong vài năm. Sau ba bốn mùa, sổ ghi cho biết cây nào chín sớm, cây nào chín muộn, và khi nào nên gọi thương lái.
Nhận biết quả bơ đã đủ già để hái
Vỏ đổi độ bóng. Quả non vỏ bóng láng; khi đủ già, nhiều giống chuyển vỏ sang hơi nhám, màu xanh đậm hơn hoặc có đốm, với giống vỏ tím thì sạm màu dần. Đây là dấu hiệu hay dùng nhất nhưng khác nhau theo giống, nên phải quen với chính giống của vườn mình.
Cuống quả và núm. Cuống của quả già thường chuyển màu vàng hoặc nâu nhạt, phần núm nối với quả khô hơn. Quả non cuống còn xanh tươi.
Hái thử một vài quả. Cách chắc chắn nhất là hái vài quả, để ở nhiệt độ phòng vài ngày. Quả đủ già sẽ chín mềm đều, cơm dẻo, không bị nhăn vỏ hay đắng. Quả non sẽ héo, nhăn mà không mềm, hoặc mềm không đều.
Không hái theo lịch của vườn khác. Cùng một tên giống nhưng vườn cao, vườn thấp, vườn nhiều bóng, vườn trống nắng có thể chín lệch nhau đáng kể. Hái theo lịch nghe được từ người khác là con đường ngắn nhất tới quả non.
Bệnh thối rễ và những rủi ro khác của bơ trên đồi
Bơ là cây rất kỵ úng. Rễ bơ ăn nông, gặp đất ẩm đọng nước lâu thì nấm gây thối rễ phát triển, cây vàng lá, rụng lá, cành khô dần từ ngọn và có thể chết. Ở Gia Nghĩa mưa nhiều, những cây bơ ở chân dốc, chỗ đất sét chặt hay chỗ nước chảy dồn về hay chết nhất. Trồng trên mô cao và giữ rãnh thoát nước là cách phòng đầu tiên, giống như với sầu riêng và tiêu.
Gió mạnh đầu mùa mưa làm gãy cành bơ đang mang quả, nhất là cây cao trồng từ hạt. Cây ghép được tỉa thấp, tán gọn ít bị hơn. Ngoài ra, bơ còn gặp sâu đục quả, bọ xít hút quả non, nấm gây thán thư làm thối quả; quả bị đốm đen trên vỏ sẽ bị người mua chê hoặc trừ.
Một rủi ro ít được nói tới là quả rụng sinh lý. Bơ ra rất nhiều hoa nhưng chỉ giữ lại một phần nhỏ quả; nhiều nhà vườn mới trồng hoảng hốt khi thấy quả non rụng đầy gốc. Phần lớn đó là rụng tự nhiên; chỉ khi rụng quá nhiều trong lúc thời tiết bình thường mới cần tìm nguyên nhân sâu xa hơn như thiếu nước, thiếu dinh dưỡng hay bệnh.
Nước cho bơ trong mùa khô: lúc hoa nở và quả non
Bơ ra hoa vào giữa mùa khô, đúng lúc đất cạn nước nhất. Cây thiếu nước lúc này rụng hoa, rụng quả non nhiều hơn mức tự nhiên. Ở những vườn chỉ có nước tưới hoa cho cà phê vài đợt, cây bơ thường được hưởng ké nước của cà phê, và nếu đợt tưới cách nhau quá xa thì bơ chịu thiệt.
Ngược lại, tưới đẫm và để đọng nước ở gốc bơ lại mở đường cho bệnh rễ, ngay cả trong mùa khô. Cách hay dùng là tưới vừa phải nhưng đều hơn, nước thấm rộng quanh tán chứ không dồn vào sát thân. Phủ gốc bằng rơm, lá khô, vỏ cà phê ủ giúp đất giữ ẩm lâu, giảm số lần phải tưới.
Những vườn bơ ghép trồng thành lô riêng thường làm hệ thống tưới riêng, tách khỏi đường tưới của cà phê, để chủ động lượng nước theo nhu cầu của từng cây. Đây là khoản đầu tư thêm nhưng giúp tránh tình trạng một đợt tưới hoa cà phê làm úng gốc bơ.
Trồng xen bơ trong vườn cà phê: cần tính những gì
Bơ ghép trồng xen cà phê thường được bố trí thưa, theo hàng cây che bóng cũ hoặc thay thế những cây cà phê già. Tán bơ lớn nhanh; nếu trồng dày, sau vài năm cà phê bên dưới thiếu nắng, ra ít hoa. Nhà vườn phải chọn trước: bơ là cây phụ để che bóng và có thêm thu, hay là cây chính sẽ dần thay cà phê.
Tưới cho bơ và cà phê cũng phải tính. Cà phê cần khô rồi tưới đẫm để ra hoa; bơ cần nước đều hơn và kỵ đọng nước. Một hệ thống tưới gốc chung cho cả vườn thường phải điều chỉnh để cây bơ không bị úng trong đợt tưới hoa cà phê.
Phân bón, thuốc phòng bệnh cho bơ và cà phê khác nhau. Phun thuốc cho cây bơ cao dễ bay sang cà phê và ngược lại; người làm kỹ chọn loại thuốc dùng được cho cả hai hoặc phun có che chắn. Với bơ bán đi xa, việc ghi chép thuốc đã dùng và thời gian cách ly trước khi hái càng quan trọng.
Bán bơ: thương lái, phân loại và giữ quả
Phần lớn bơ ở vùng này được bán cho thương lái tới tận vườn hoặc chở ra các điểm thu mua dọc đường lớn. Bơ ghép đồng đều thường được phân loại theo kích cỡ và độ đẹp của vỏ; bơ hạt vẫn bán theo mớ. Một số hộ bán lẻ cho người quen ở thành phố qua gửi xe, nhưng khối lượng nhỏ.
Quả bơ sau khi hái vẫn sống, hô hấp và chín dần. Để quả dưới nắng, chất đống trong bao kín hay va đập khi chở đều làm quả chín nhanh, chín không đều và hỏng sớm. Nhà vườn cẩn thận để bơ trong bóng mát, xếp vào sọt thoáng, không chồng quá cao, và hái vào buổi sáng mát.
Vì quả bơ chín sau khi hái, người mua đi xa thường muốn quả già nhưng còn cứng. Hái đúng độ già và giữ quả không bị dập là hai việc giúp quả tới nơi vẫn chín ngon, và giúp người mua quay lại mua của vườn đó vụ sau.
Câu hỏi thường gặp
Bơ ở Gia Nghĩa thu hoạch vào tháng mấy?
Bơ ra hoa trong mùa khô và được hái trong mùa mưa. Tuỳ giống, quả có thể hái từ đầu mùa mưa tới cuối năm. Vườn có nhiều giống thì mùa bơ kéo dài; vườn chỉ một giống thì hái gọn trong vài tuần.
Vì sao bơ mua về để mãi không chín, vỏ nhăn lại?
Thường vì quả bị hái non. Quả bơ chưa đủ già sẽ héo và nhăn vỏ chứ không chín mềm. Đây là lỗi ở khâu hái, không phải lỗi bảo quản ở nhà. Người trồng hái thử vài quả để kiểm trước khi hái cả cây.
Có nên ghép lại cây bơ hạt cũ trong vườn không?
Nhiều nhà vườn cưa bớt cây bơ hạt già rồi ghép mắt giống mới lên chồi mọc lại, tận dụng bộ rễ khoẻ sẵn có. Cách này rút ngắn thời gian cho quả so với trồng mới, nhưng cần người ghép có tay nghề và nguồn mắt ghép rõ ràng.
Bơ có chịu được mùa mưa dài của Gia Nghĩa không?
Bơ chịu được nếu đất thoát nước tốt. Chỗ đọng nước, đất chặt ở chân dốc là nơi bơ hay chết vì thối rễ. Trồng trên mô cao, có rãnh thoát nước và tránh tưới đẫm vào gốc trong mùa mưa là cách giữ cây.
Trồng bơ xen cà phê có làm giảm năng suất cà phê không?
Có thể, nếu bơ trồng dày và tán che quá nhiều. Trồng thưa, tỉa tán bơ gọn và tính trước bơ là cây phụ hay cây chính sẽ giúp giữ cân bằng. Ở mức vừa phải, bơ còn giúp cà phê đỡ gió và nắng gắt mùa khô.