Hồ tiêu ở Gia Nghĩa: trụ tiêu, bệnh chết nhanh chết chậm và vì sao nhiều vườn thu hẹp

Hồ tiêu ở Gia Nghĩa là cây leo trồng trên trụ, thường xen trong vườn cà phê hoặc thành vườn riêng trên sườn đồi; cây cho quả vào mùa khô, nhưng sống còn hay không lại phụ thuộc nhiều nhất vào chuyện thoát nước trong mùa mưa. Bệnh chết nhanh, chết chậm liên quan tới đất ẩm úng và nấm, tuyến trùng ở rễ là lý do nhiều vườn tiêu trong vùng đã tàn sau vài năm.

Vùng Đắk Nông cũ từng có diện tích tiêu lớn, và Gia Nghĩa cũng có giai đoạn nhiều nhà vườn trồng tiêu ồ ạt trên đồi. Sau đó là những năm bệnh nặng cộng với giá xuống sâu, nhiều vườn bị nhổ bỏ hoặc chuyển sang cây khác. Đến nay, tiêu vẫn có mặt nhưng phần nhiều trồng xen, ít khi là cây duy nhất của một gia đình.

Bài viết cho người muốn hiểu tiêu trong đời sống nhà vườn ở đây: trồng thế nào, chăm thế nào qua năm, bệnh nào đáng sợ và vì sao. Bài không bàn giá và không khuyên nên trồng hay nhổ tiêu.

Tiêu leo trụ: trụ sống và trụ chết

Cây tiêu là dây leo, rễ bám bám vào trụ để leo lên cao. Ở Gia Nghĩa có hai kiểu trụ chính. Trụ sống là những cây thân gỗ trồng trước để tiêu leo lên, như muồng, keo dậu, lồng mức, có vườn tận dụng cả cây che bóng sẵn có. Trụ chết là trụ bê tông, trụ gạch xây hoặc trụ gỗ lõi cứng.

Trụ sống rẻ hơn khi dựng, cho bóng mát, và bản thân cây trụ cũng góp lá rụng làm chất hữu cơ. Đổi lại, cây trụ tranh nước và dinh dưỡng với tiêu, phải tỉa cành trụ hằng năm để tiêu đủ nắng. Trụ chết tốn tiền dựng ban đầu nhưng không tranh nước, vườn gọn hơn; nhược điểm là trụ bê tông hấp nhiệt mạnh vào mùa khô, tiêu non dễ bị nóng.

Trong vườn cà phê, tiêu thường được trồng trên chính các cây che bóng hoặc cây chắn gió, tạo thành tầng cao phía trên tán cà phê. Cách trồng xen này phổ biến vì tận dụng đất và chia rủi ro, nhưng cũng làm vườn rậm hơn, ẩm hơn nếu không tỉa.

Một năm của vườn tiêu

Tiêu ra hoa vào mùa mưa, quả lớn dần qua mùa mưa và chín vào mùa khô. Vì vậy vụ hái tiêu ở vùng này thường bắt đầu sau vụ cà phê, rơi vào những tháng đầu năm. Với nhà vườn trồng xen, đây là điều thuận: người hái và sân phơi được dùng lần lượt cho hai loại quả thay vì giành nhau cùng lúc.

Khi chùm tiêu có một vài quả chuyển vàng, đỏ là người ta bắt đầu hái cả chùm. Hái phải leo thang hoặc đứng trên giàn, làm từng trụ, nên tốn công hơn hái cà phê tính trên cùng một khối lượng. Sau khi hái, chùm tiêu được ủ ngắn rồi tuốt hạt, đem phơi đến khi hạt đen, nhăn và khô giòn.

Mùa khô cũng là lúc phải tưới cho tiêu, nhất là vườn non và vườn trên đỉnh đồi. Tiêu chịu hạn kém hơn cà phê; thiếu nước lâu thì lá vàng rụng và năm sau ra hoa kém. Ngược lại, tưới quá đẫm vào gốc tiêu, để nước đọng, lại là chỗ bắt đầu của bệnh rễ.

Đầu mùa mưa là thời điểm bón phân, buộc dây, tỉa cành trụ và đặc biệt là khơi rãnh thoát nước. Nhà vườn trồng tiêu lâu năm hay nói: cà phê chăm theo mùa khô, còn tiêu thì chăm theo mùa mưa.

Bệnh chết nhanh và chết chậm — vì sao đáng sợ

Chết nhanh là bệnh do nấm ở rễ và gốc. Bệnh hay bùng vào giữa mùa mưa khi đất ẩm úng kéo dài. Lá héo rũ, vàng rồi rụng hàng loạt, gốc thâm đen, cả trụ có thể chết trong thời gian ngắn. Nấm lan theo nước chảy trên mặt đất và theo dụng cụ, nên một trụ bệnh ở đầu dốc có thể kéo theo cả hàng dưới.

Chết chậm là sự suy kiệt kéo dài. Cây vàng lá từ từ, đốt ngắn lại, chùm quả thưa, suy dần qua nhiều tháng. Nguyên nhân thường là tuyến trùng gây hại rễ kết hợp với nấm, làm bộ rễ mất khả năng hút nước và dinh dưỡng. Cây nhìn như thiếu phân, bón thêm phân cũng không hồi.

Vườn đồi có cái lợi và cái hại. Đất dốc thoát nước tốt hơn chỗ trũng, nhưng nước chảy trên mặt dốc lại mang mầm bệnh từ trụ này sang trụ khác. Chỗ chân dốc, chỗ lõm hay đọng nước thường là nơi bệnh xuất hiện đầu tiên.

Phòng là chính, chữa thường chậm. Những việc người trồng tiêu trong vùng hay làm để phòng: lên liếp cao cho gốc, khơi rãnh thoát nước, hạn chế xới gần gốc gây đứt rễ trong mùa mưa, nhổ và tiêu huỷ trụ bệnh nặng, khử dụng cụ, bón hữu cơ và chế phẩm vi sinh để cải thiện hệ vi sinh đất. Khi cần thuốc, nhà vườn nên theo khuyến cáo của cán bộ bảo vệ thực vật, không tự phối nhiều loại.

Vì sao nhiều vườn tiêu ở Gia Nghĩa đã thu hẹp

Có giai đoạn tiêu được xem là cây làm giàu ở Tây Nguyên, nhiều nhà vườn ở Gia Nghĩa và các huyện quanh đó trồng mới trên đất cà phê già, đất đồi mới khai hoang. Trồng nhanh, trồng dày, nhiều vườn chưa chuẩn bị thoát nước và giống sạch bệnh. Khi gặp những năm mưa nhiều, bệnh rễ lan rộng.

Cùng lúc đó, giá tiêu đi xuống sâu trong nhiều năm liền. Một vườn tiêu tốn công hái, công tưới, chi phí trụ, phân, thuốc; khi thu không bù chi, nhiều gia đình nhổ bỏ hoặc để tiêu tự tàn rồi trồng cây khác vào chỗ trống. Sầu riêng, bơ và trồng lại cà phê là những lựa chọn hay gặp.

Hệ quả thấy được ngày nay là nhiều trụ sống còn đứng trong vườn nhưng không còn tiêu, và nhiều vườn tiêu chỉ còn vài hàng giữa vườn cà phê. Một số hộ giữ tiêu như một phần thu nhập phụ, chăm kỹ hơn trên diện tích nhỏ hơn. Câu chuyện đó là một bài học được nhắc lại khi vùng bàn tới việc chuyển sang cây mới.

Tiêu trồng thuần và tiêu trồng xen trong vườn cà phê

Ở Gia Nghĩa, câu hỏi hay gặp không phải là có trồng tiêu hay không, mà là trồng thành vườn riêng hay trồng xen. Bảng so sánh những điểm thực tế:

Trồng xen giảm rủi ro mất trắng nhưng không làm tiêu khỏi bệnh. Một vườn rậm, ẩm, không thoát nước vẫn là chỗ nấm phát triển, dù tiêu chỉ chiếm một phần.

Những điều nên biết trước khi giữ hoặc trồng lại tiêu

Với người đang có một vườn tiêu cũ hoặc định trồng lại, những câu dưới đây giúp tự đánh giá, không thay cho tư vấn kỹ thuật tại chỗ:

• Vườn có chỗ đọng nước mùa mưa không, và đã có rãnh thoát nước chưa.
• Trụ cũ từng chết vì bệnh có còn gốc rễ trong đất không; trồng lại ngay trên hố cũ là rủi ro cao.
• Nguồn giống lấy từ đâu, có được chọn từ cây mẹ khoẻ, không bệnh hay không.
• Có đủ nước tưới cho tiêu trong mùa khô mà không lấy mất phần nước của cà phê không.
• Có đủ công để hái tiêu ngay sau vụ cà phê không, hay phải thuê thêm người.
• Gia đình chịu được bao lâu nếu vài năm đầu thu không bù chi.

Người trồng tiêu lâu năm thường khuyên đi xem vườn của hàng xóm vào giữa mùa mưa, nhìn trụ nào xanh, trụ nào vàng, chỗ nào đọng nước, trước khi quyết định làm gì với vườn của mình.

Ở Gia Nghĩa, kiến thức trồng tiêu phần lớn được truyền miệng giữa hàng xóm, giữa người cùng quê vào lập nghiệp. Nhiều gia đình từ miền Bắc, miền Trung lên đây mang theo cách làm vườn của quê cũ, rồi học thêm từ người đi trước trong vùng và từ các buổi tập huấn của khuyến nông.

Có những điều được nhắc đi nhắc lại sau những năm bệnh nặng: đừng trồng tiêu ở chỗ trũng; đừng xới đất gần gốc trong mùa mưa; thấy trụ héo rũ thì xử lý ngay, đừng chờ; dụng cụ cắt trụ bệnh phải rửa trước khi sang trụ khác. Những câu này đơn giản nhưng là kết quả của rất nhiều vườn đã mất.

Người mới đến Gia Nghĩa, nhận lại một vườn có tiêu, nên tìm một người trồng tiêu lâu năm trong xóm để hỏi chuyện. Một buổi đi vườn cùng người có kinh nghiệm thường cho biết nhiều hơn mọi tài liệu chung, vì họ biết chính mảnh đồi đó từng ngập ở đâu, từng bệnh năm nào.

Phơi tiêu và chất lượng hạt

Tiêu sau khi tuốt được phơi trên sân hoặc bạt nhiều ngày nắng. Vì vụ tiêu rơi vào giữa mùa khô nên ít gặp chuyện mưa như vụ cà phê, nhưng gió và bụi đất đỏ lại là vấn đề. Phơi trên nền đất hay sát đường lô làm hạt lẫn đất, sạn, người mua sẽ trừ khi kiểm tạp chất.

Hạt tiêu phơi đều có màu đen, vỏ nhăn, cầm thấy chắc. Hạt lép, hạt nhẹ thường do quả non, cây suy hoặc thiếu nước giai đoạn nuôi hạt. Người mua thường kiểm độ ẩm và độ chắc của hạt; phơi chưa đủ khô mà đem bán sẽ bị trừ hoặc bị từ chối.

Một số hộ làm tiêu đỏ (hái chín đỏ) hay tiêu sọ (tiêu đã bóc vỏ) theo đơn hàng riêng, nhưng đó là phần nhỏ và cần người mua đặt trước. Phần lớn tiêu ở vùng vẫn bán dưới dạng tiêu đen phơi khô cho thương lái và đại lý.

Buộc dây, tỉa trụ và giữ tán tiêu qua năm

Tiêu non mới trồng phải được buộc dây vào trụ từng đoạn để rễ bám kịp, nếu không dây ngả ra ngoài, bò xuống đất và mọc lộn xộn. Việc buộc làm nhiều lần trong mùa mưa, khi dây vươn nhanh. Người làm kỹ chọn vài dây khoẻ làm dây chính, cắt bớt dây yếu để trụ có tán gọn, đều bốn phía.

Với trụ sống, mỗi năm phải tỉa cành cây trụ ít nhất một lần, thường vào đầu mùa mưa, để tiêu nhận đủ nắng và vườn thông thoáng. Trụ không tỉa sẽ che rợp, tiêu ra ít chùm, chùm ngắn, đồng thời giữ ẩm làm nấm phát. Cành tỉa xuống có thể băm nhỏ phủ gốc, nhưng nên để xa gốc tiêu một chút, tránh giữ ẩm sát cổ rễ.

Tán tiêu già thường bị trơ phía dưới, chỉ còn lá ở phần ngọn. Một số nhà vườn hãm ngọn khi trụ đã đủ cao để tiêu ra thêm cành ngang, giữ tán đều từ dưới lên. Cùng với việc tỉa cành tăm, cành lươn mọc sát đất, những thao tác này giữ cho trụ tiêu cho quả ổn định nhiều năm thay vì vài vụ đầu rồi sa sút.

Câu hỏi thường gặp

Tiêu ở Gia Nghĩa thường hái vào tháng nào?

Tiêu ra hoa trong mùa mưa và chín vào mùa khô, nên vụ hái thường rơi vào những tháng đầu năm, nối sau vụ cà phê. Thời điểm cụ thể xê dịch theo giống, theo vườn và theo năm; nhà vườn bắt đầu hái khi trên chùm có vài quả chuyển vàng đỏ.

Trụ sống hay trụ bê tông tốt hơn?

Mỗi loại có lợi riêng. Trụ sống rẻ, cho bóng, góp chất hữu cơ nhưng tranh nước và phải tỉa hằng năm. Trụ bê tông bền, không tranh nước nhưng tốn tiền dựng và nóng vào mùa khô. Vườn đồi ở Gia Nghĩa phần nhiều dùng trụ sống hoặc cây che bóng trong vườn cà phê.

Làm sao phân biệt chết nhanh với chết chậm?

Chết nhanh diễn ra trong thời gian ngắn, lá héo rũ và rụng hàng loạt, gốc thâm đen, thường bùng giữa mùa mưa. Chết chậm kéo dài nhiều tháng, lá vàng dần, đốt ngắn, chùm thưa, rễ bị tuyến trùng phá. Muốn chắc nên nhờ cán bộ bảo vệ thực vật xem mẫu rễ.

Trồng lại tiêu ở chỗ trụ cũ đã chết có được không?

Rủi ro cao vì mầm bệnh có thể còn trong đất và tàn dư rễ. Nếu trồng lại, nhà vườn thường để đất nghỉ một thời gian, dọn sạch rễ cũ, xử lý đất, lên liếp cao và chọn giống sạch bệnh. Hỏi ý kiến cán bộ kỹ thuật trước là cách an toàn.

Tiêu trồng xen có ảnh hưởng tới năng suất cà phê không?

Có thể, nếu vườn quá rậm làm cà phê thiếu nắng, hoặc tiêu và cà phê tranh nước mùa khô. Tỉa cành trụ, giữ khoảng cách hợp lý và tưới đủ cho cả hai là cách giữ cân bằng. Ở chiều ngược lại, cây che bóng mang tiêu cũng giúp cà phê đỡ nắng gắt.