Cà phê vối ở Gia Nghĩa: lịch chăm vườn một năm, từ tưới hoa đến hái quả

Vườn cà phê vối ở Gia Nghĩa chạy theo một vòng năm khá rõ: hái quả vào cuối mùa mưa và đầu mùa khô, tỉa cành và tưới hoa trong mùa khô, bón phân và giữ đất khi mưa về, rồi nuôi quả suốt mùa mưa dài cho tới vụ hái kế tiếp. Mốc tháng xê dịch theo từng năm, theo giống và theo độ cao của từng quả đồi, nhưng thứ tự công việc thì gần như không đổi.

Điểm riêng của Gia Nghĩa so với vùng cà phê bằng phẳng là địa hình dốc và mưa nhiều. Hai thứ đó làm thay đổi cách bón phân, cách giữ đất, cách tưới và cả cách vận chuyển quả xuống dốc. Người mới mua hay nhận lại một vườn cà phê ở đây thường chép lịch của vùng khác rồi ngạc nhiên vì phân trôi, cỏ mọc nhanh và nước tưới không đều giữa chân đồi với đỉnh đồi.

Bài này đi lần lượt từng mùa, nói việc chính, cái sai hay gặp và vì sao vườn đồi phải làm khác. Các tháng nêu trong bài là khoảng thường gặp ở vùng Tây Nguyên, không phải lịch cứng; nhà vườn vẫn phải nhìn cây và nhìn trời của chính năm đó.

Vòng năm của cây cà phê vối trên đồi đất đỏ

Cà phê vối (robusta) là cây cần một giai đoạn khô để phân hoá mầm hoa, rồi cần nước để hoa nở đồng loạt. Khí hậu cao nguyên có hai mùa tách bạch nên rất hợp với nhịp đó: mùa khô làm cây nghỉ và tích mầm, một đợt nước đủ lớn đánh thức hoa, sau đó mùa mưa nuôi quả lớn dần trong nhiều tháng. Quả vối chín chậm, từ lúc đậu tới lúc hái mất gần cả năm, nên vụ hái của năm nay thật ra là kết quả của đợt tưới hoa từ đầu năm.

Vì vòng này dài, nhà vườn ở Gia Nghĩa hay chia năm thành bốn khúc: hái và phơi; tỉa cành, làm cỏ, chờ tưới; tưới hoa; rồi chăm suốt mùa mưa. Mỗi khúc có một việc quyết định. Hái sai lúc thì hạt kém, tỉa sai thì cành cho quả năm sau ít đi, tưới hoa lệch thì hoa nở nhiều đợt và quả chín không đều, còn mùa mưa mà buông thì sâu bệnh và cỏ lấn vườn.

Đất ở đây phần lớn là đất đỏ bazan, giữ ẩm tốt và tơi, nhưng nằm trên sườn đồi nên dễ rửa trôi lớp mặt khi mưa to. Lớp đất mặt lại là nơi phân bón và chất hữu cơ tập trung, nên mất lớp này là mất luôn phần dinh dưỡng đã bỏ tiền mua. Mọi việc trong năm, từ bón phân đến làm cỏ, đều phải tính thêm câu hỏi: làm thế này thì đất có trôi xuống chân dốc không.

Mùa khô: tỉa cành, làm cỏ và chờ nước

Tỉa cành ngay sau khi hái. Cành đã cho quả năm nay thường không cho lại ở cùng đốt, nên nhà vườn cắt cành khô, cành sâu bệnh, cành mọc vô hướng và cành vượt không cần thiết để cây dồn sức nuôi cành mới. Tỉa muộn quá, sát ngày tưới, thì vết cắt chưa kịp khô và cây mất sức đúng lúc cần ra hoa.

Giữ một lớp phủ trên mặt đất. Trên đồi, làm cỏ trắng gốc trong mùa khô cho sạch mắt nhưng lại để đất trơ ra nắng gió. Nhiều nhà vườn giữ cỏ thấp ở giữa hàng, gom cành lá tỉa và vỏ cà phê đã ủ để phủ quanh gốc, vừa giữ ẩm vừa đỡ trôi đất khi cơn mưa đầu mùa đổ xuống.

Kiểm nguồn nước trước khi cần. Hồ chứa, giếng, máy bơm, đường ống phải được kiểm từ giữa mùa khô. Vườn đồi có ống chạy dài, đứt một đoạn ở lưng dốc là cả hàng trên không có nước. Chậm sửa vài ngày lúc mọi nhà cùng tưới thì thợ và phụ tùng đều khó gọi.

Không bón phân hoá học khi đất khô hẳn. Phân rải trên đất khô gần như nằm yên, gặp đợt tưới đầu dễ bị cuốn theo dòng nước chảy trên mặt dốc. Phần lớn nhà vườn để phân cho đầu mùa mưa, hoặc bón kèm ngay sau tưới khi đất đã ẩm sâu.

Tưới hoa: đợt nước quyết định cả vụ

Khi mầm hoa ở nách lá đã to, căng và cây đã chịu khô đủ lâu, nhà vườn tưới đợt đầu. Đợt này phải đủ đẫm để nước xuống sâu tới vùng rễ, vì tưới nửa vời làm một phần mầm nở, một phần không, rồi phải tưới thêm và vườn ra hoa lắt nhắt nhiều đợt. Hoa nở nhiều đợt thì quả cũng chín nhiều đợt, đến mùa hái phải đi lại nhiều lần, công tăng mà quả xanh lẫn vào quả chín.

Sau đợt đầu, thường còn một đến hai đợt tưới nữa cách nhau vài tuần để giữ quả non không rụng, tuỳ năm có mưa trái mùa hay không. Ở Gia Nghĩa, có năm mưa đến sớm làm hộ tưới dở và hộ chưa tưới bị lệch nhau, nên người trong vùng hay theo dõi trời rất kỹ quanh thời điểm này.

Trên đồi, khó nhất là tưới đều. Hàng cây ở chân dốc nhận cả nước chảy xuống từ trên, còn hàng ở đỉnh thì khô nhanh. Vườn tưới gốc bằng ống thường chia khu theo cao độ và để khu trên lâu hơn một chút; vườn có tưới nhỏ giọt thì dễ đều hơn nhưng phải giữ đầu nhỏ giọt không tắc. Việc tưới mùa khô có nhiều chuyện riêng về nguồn nước, sẽ được nói kỹ ở bài về nước tưới của cùng danh mục.

Đầu mùa mưa: bón phân và giữ đất trên dốc

Khi mưa đã đều và đất ẩm sâu, nhà vườn bón đợt phân chính đầu tiên của năm. Trên dốc, cách hay gặp là xới một rãnh nông hoặc đào hố nhỏ ở phía trên gốc, theo đường đồng mức, bỏ phân vào rồi lấp lại. Rải phân trên mặt, nhất là phía dưới gốc, gặp một trận mưa lớn là phân theo nước chảy đi.

Đây cũng là lúc làm các việc chống xói: đắp bờ nhỏ quanh gốc thành bồn, trồng cây che phủ hoặc để băng cỏ giữa hàng, khơi rãnh thoát nước cắt ngang dốc để nước không gom thành dòng. Vườn trồng theo hàng thẳng từ trên xuống dưới dốc thì mỗi lối đi giữa hàng thành một máng dẫn nước, đất trôi rất nhanh; vườn trồng theo đường đồng mức giữ đất tốt hơn hẳn.

Phân hữu cơ (phân chuồng hoai, vỏ cà phê ủ, phân xanh) thường được bón vào đầu hoặc giữa mùa mưa. Với đất đồi bị rửa trôi nhiều năm, lượng hữu cơ đưa trở lại là thứ giữ cho đất còn tơi và giữ được phân hoá học bón sau đó. Nhà vườn lâu năm hay nói đất đồi “đói hữu cơ” chứ không chỉ đói đạm, lân, kali.

Giữa mùa mưa: nuôi quả, cành vượt và sâu bệnh

Cành vượt mọc rất nhanh. Mưa nhiều làm cây ra chồi vượt dày ở thân và gốc. Không bẻ thường xuyên thì chồi vượt ăn mất dinh dưỡng của cành mang quả và làm tán rậm, ẩm, dễ bệnh. Nhiều vườn đi bẻ chồi định kỳ suốt mùa mưa, như một việc thường xuyên chứ không phải một đợt.

Ẩm kéo dài là đất cho nấm bệnh. Gỉ sắt trên lá, nấm hồng trên cành, thối quả là những bệnh nhà vườn vùng mưa nhiều hay nhắc. Tán thông thoáng nhờ tỉa đúng từ mùa khô là cách phòng rẻ nhất. Khi phải dùng thuốc, nhà vườn cần theo hướng dẫn trên nhãn và khuyến cáo của cán bộ khuyến nông, giữ đúng thời gian cách ly trước thu hoạch.

Rệp sáp và mọt đục quả theo đợt. Rệp sáp hay bám chùm quả non và rễ, thường có kiến đi kèm; mọt đục quả gây quả rụng và hạt bị lỗ. Đi thăm vườn đều đặn, nhặt quả rụng, quả khô còn sót trên cây từ vụ trước là cách cắt vòng đời của mọt mà không tốn thuốc.

Bón thêm đợt giữa và cuối mưa. Quả lớn nhanh nhất vào giữa mùa mưa, đây là lúc cây cần dinh dưỡng nhiều. Đợt bón cuối thường ở cuối mùa mưa, khi đất còn ẩm để phân tan. Bón muộn sang mùa khô thì phân nằm trên đất mà cây không hút được.

Lịch tham khảo theo tháng cho vườn vối ở Gia Nghĩa

Bảng dưới đây là khoảng thường gặp, không phải lịch cứng. Năm mưa sớm hay muộn, vườn cao hay thấp đều làm các mốc xê dịch vài tuần; đọc bảng như một thứ tự công việc hơn là một tờ lịch.

Vườn mới trồng, chưa cho quả, theo cùng nhịp mùa nhưng việc chính là giữ cây sống qua mùa khô đầu tiên và tạo tán; không cần tưới hoa ép cây ra quả quá sớm.

Vườn đồi khác vườn bằng ở những chỗ nào

Thứ nhất là công lao động. Cùng một việc bón phân hay hái quả, trên dốc tốn công hơn vì người phải đi lên đi xuống, gùi bao trên vai, xe máy chỉ vào được lối chính. Nhà vườn tính toán diện tích tự làm được thường tính theo độ dốc chứ không chỉ theo số cây.

Thứ hai là nước. Đỉnh đồi khô nhanh, chân đồi đọng nước, có chỗ úng rễ vào giữa mùa mưa. Vườn có chỗ trũng ở chân dốc cần rãnh thoát, còn vườn đỉnh đồi hay phải trồng cây che bóng hoặc cây chắn gió để giữ ẩm.

Thứ ba là đất mất dần nếu không giữ. Một vườn dốc mười năm không làm gì để chống xói sẽ thấy rễ nổi ở gốc phía trên, lớp đất mặt mỏng đi, cây kém dần dù bón ngày càng nhiều phân. Người mới vào nghề ở Gia Nghĩa nên học trước chuyện giữ đất, vì đó là thứ mất rồi rất lâu mới gây lại được.

Cuối cùng là cách nhìn vườn như một hệ: cà phê ở đây ít khi đứng một mình mà xen với tiêu, sầu riêng, bơ hay cây che bóng. Mỗi cây trồng xen làm lịch năm phức tạp hơn, vì mùa hái và mùa bón của chúng không trùng với cà phê. Các bài khác trong danh mục nói riêng từng loại cây đó.

Câu hỏi thường gặp

Cà phê ở Gia Nghĩa chủ yếu là vối hay chè?

Vùng Gia Nghĩa và Đắk Nông cũ chủ yếu trồng cà phê vối (robusta), hợp với độ cao trung bình và khí hậu nóng ẩm hơn Đà Lạt. Cà phê chè (arabica) cần độ cao lớn hơn và trời mát hơn, nên thường gặp ở các vùng cao của Lâm Đồng cũ chứ không phải cây chủ lực ở Gia Nghĩa.

Bao lâu thì nên tưới hoa sau khi hái xong?

Không có số ngày cố định. Nhà vườn nhìn mầm hoa: khi mầm ở nách lá đã to, căng đều và cây đã chịu khô một thời gian, mới tưới đợt đầu. Tưới quá sớm khi mầm chưa đủ thì hoa nở rải rác; chờ quá lâu thì cây kiệt nước, lá héo, hoa nở yếu.

Vì sao vườn của mình ra hoa nhiều đợt?

Nguyên nhân hay gặp nhất là đợt tưới đầu không đủ lượng, hoặc có mưa trái mùa nhỏ làm một phần mầm nở trước. Cũng có thể vườn không đều nước giữa đỉnh và chân dốc. Hoa nhiều đợt dẫn tới quả chín nhiều đợt, phải hái nhiều lần và khó giữ chất lượng hạt.

Có cần làm cỏ sạch cả vườn trong mùa khô không?

Với vườn dốc thì không nên. Giữ cỏ thấp giữa hàng và phủ cành lá quanh gốc giúp giữ ẩm, giảm trôi đất khi mưa đầu mùa. Chỉ cần dọn sạch vùng sát gốc để tiện bón phân, tưới và nhặt quả rụng.

Người mới mua vườn cà phê nên hỏi chủ cũ những gì?

Nên hỏi năm trồng, giống, lịch tưới hoa và bón phân mấy năm gần đây, vườn từng gặp bệnh gì, nguồn nước lấy ở đâu và mùa khô có đủ không. Đi vườn vào mùa mưa để xem chỗ nào đọng nước, chỗ nào trôi đất; mùa khô để xem cây chịu hạn ra sao.

Tỉa cành vào mùa mưa có được không?

Việc tỉa chính nên làm sau thu hoạch, trong mùa khô. Mùa mưa chủ yếu là bẻ chồi vượt và cắt cành bệnh. Tỉa mạnh giữa mùa mưa làm vết cắt lâu khô, dễ nhiễm nấm, và cắt mất cành đang mang quả của vụ năm đó.