Trong vài năm gần đây, nhiều nhà vườn ở Gia Nghĩa trồng sầu riêng xen vào vườn cà phê hoặc thay vào chỗ tiêu đã chết, vì sầu riêng có đầu ra rộng hơn sau khi được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc từ năm 2022. Cây hợp với đất đỏ bazan và mùa mưa dài của vùng, nhưng đòi hỏi nước, công chăm và vốn lớn hơn cà phê nhiều, nên chuyển đổi không phải lúc nào cũng có lãi.
Sầu riêng ở vùng Tây Nguyên chín vào giữa và cuối mùa mưa, lệch hẳn với mùa sầu riêng miền Tây Nam Bộ. Đó là một lợi thế về thời điểm bán, nhưng cũng có nghĩa vụ hái rơi vào lúc mưa nhiều, đường lô trơn, bệnh nấm dễ phát.
Bài nói chuyện chuyển đổi từ góc nhìn của một nhà vườn Gia Nghĩa: vì sao người ta chuyển, trồng xen thế nào, mất bao lâu mới có quả, những rủi ro đã thấy trong vùng và những câu nên tự hỏi trước khi đốn cà phê. Bài không nêu giá và không khuyên nên hay không nên trồng.
Vì sao nhiều vườn ở Gia Nghĩa chuyển sang sầu riêng
Lý do đầu tiên là đầu ra. Trước đây sầu riêng Tây Nguyên chủ yếu bán trong nước. Từ khi có nghị định thư cho sầu riêng xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc, thương lái và các doanh nghiệp đóng gói tìm hàng ở khắp vùng, kể cả vùng Đắk Nông cũ. Đầu ra rộng hơn kéo theo làn sóng trồng mới.
Lý do thứ hai là đất có sẵn. Những vườn tiêu chết vì bệnh, những vườn cà phê già cỗi cần tái canh đều là chỗ trống để trồng cây khác. Thay vì trồng lại tiêu hay tái canh cà phê, nhiều gia đình chọn đặt sầu riêng vào giữa hàng cà phê, giữ cà phê cho thu nhập trong lúc chờ sầu riêng lớn.
Lý do thứ ba là câu chuyện truyền miệng về những vườn thu lớn. Người trong vùng nghe kể về vườn bên cạnh, xã bên cạnh, rồi quyết định trồng theo. Điều này giống với giai đoạn trồng tiêu trước đây và là chỗ mà người làm lâu năm hay nhắc nhau thận trọng.
Trồng sầu riêng xen trong vườn cà phê
Cách hay gặp nhất ở Gia Nghĩa là trồng sầu riêng xen giữa vườn cà phê đang cho thu hoạch, với khoảng cách thưa. Mấy năm đầu sầu riêng còn nhỏ, cà phê vẫn cho quả bình thường; khi sầu riêng lớn và tán rộng ra, nhà vườn tỉa bớt hoặc chặt dần cà phê ở quanh gốc để nhường chỗ.
Lợi ích của cách này là không mất thu nhập trong giai đoạn kiến thiết. Cà phê vẫn trả tiền phân, tiền nước cho cả vườn. Cây sầu riêng non cũng được bóng cà phê và cây che bóng che bớt nắng gắt mùa khô.
Mặt khó là hai cây có lịch khác nhau. Cà phê cần khô để ra hoa và cần tưới đẫm một lúc; sầu riêng cần nước đều và rất kỵ úng gốc. Sầu riêng ra hoa trong mùa khô và cần nước để nuôi hoa và quả non, đúng lúc cà phê cũng cần nước tưới hoa. Nguồn nước mùa khô vì vậy phải đủ cho cả hai. Phân bón cũng khác về thời điểm và loại.
Trên đất dốc, sầu riêng thường được trồng trên mô đất cao, có rãnh thoát nước quanh gốc. Rễ sầu riêng ăn nông và yếu với nước đọng; chỗ chân dốc, chỗ trũng là nơi cây hay chết trong mùa mưa đầu tiên.
So sánh nhanh: cà phê và sầu riêng trên cùng một mảnh đồi
Bảng dưới đây chỉ so về mặt đời sống nhà vườn, không so lợi nhuận vì lợi nhuận phụ thuộc giá từng năm và cách chăm của từng nhà.
| Khía cạnh | Cà phê vối | Sầu riêng |
|---|---|---|
| Thời gian chờ có quả | Vài năm sau trồng | Lâu hơn, thường nhiều năm mới cho quả ổn định |
| Nhu cầu nước mùa khô | Tưới hoa vài đợt | Cần nước đều, nhất là khi nuôi hoa và quả non |
| Chịu úng mùa mưa | Khá | Kém, dễ thối rễ và nứt thân |
| Công chăm | Theo mùa | Nhiều và kỹ: tỉa hoa, tỉa quả, treo quả, phun phòng |
| Mùa hái ở Tây Nguyên | Cuối mùa mưa – đầu khô | Giữa và cuối mùa mưa |
| Bán sản phẩm | Nhiều đại lý, kho thu mua | Phụ thuộc thương lái, vựa đóng gói, yêu cầu chất lượng |
Điểm đáng lưu ý là sầu riêng đặt nhiều trứng vào một giỏ: một trận bệnh hay một năm mất mùa hoa có thể xoá thu nhập cả năm của cả vườn, trong khi cà phê ít biến động hơn về sản lượng.
Những rủi ro đã thấy ở vùng đồi
Bệnh nứt thân, xì mủ, thối rễ. Đây là nhóm bệnh do nấm phát mạnh trong điều kiện ẩm, gây chảy mủ trên thân, thối rễ, cây suy và chết. Gia Nghĩa mưa nhiều nên đây là rủi ro lớn nhất. Thoát nước tốt, không để gốc ẩm kéo dài, không làm tổn thương rễ và thân là những việc phòng căn bản.
Mất hoa vì thời tiết. Sầu riêng ra hoa trong mùa khô; mưa trái mùa hay nắng nóng bất thường lúc hoa nở làm hoa rụng, đậu quả kém. Một năm mất hoa là một năm gần như không có thu.
Thiếu nước mùa khô. Khi cả vùng cùng trồng sầu riêng, nhu cầu nước mùa khô tăng mạnh. Ao hồ, giếng không đủ, các hộ phải khoan thêm, đào thêm, có năm thiếu nước cục bộ. Đây là rủi ro chung, không chỉ của một vườn.
Yêu cầu chất lượng khi xuất khẩu. Hàng đi xuất khẩu chính ngạch phải từ vùng trồng có mã số, đáp ứng quy định về dư lượng thuốc và các chỉ tiêu kiểm nghiệm mà nước nhập khẩu đặt ra. Có giai đoạn hàng bị kiểm tra chặt hơn về chất cấm và kim loại nặng, làm việc thu mua chậm lại. Nhà vườn không nắm quy định dễ bị ép hoặc không bán được.
Bán non, bán đổ vườn. Nhiều vườn bán cho thương lái theo kiểu bao cả vườn khi quả còn trên cây. Cách này đỡ việc nhưng người mua có quyền chọn thời điểm cắt và có thể bỏ cọc khi giá xuống; hợp đồng miệng thường thiệt cho bên bán.
Mùa sầu riêng Tây Nguyên và đời sống ở Gia Nghĩa
Khi sầu riêng vào mùa, các con đường lô quanh Gia Nghĩa có thêm những chiếc xe tải nhỏ của thương lái, những điểm cân và đóng thùng tạm. Người làm thuê có thêm việc: cắt quả, gánh quả, phân loại, đóng gói. Với một đô thị nhỏ, mùa này kéo theo cả những dịch vụ ăn uống, chỗ trọ cho người từ nơi khác tới.
Việc cắt quả đòi hỏi người có nghề: biết quả đã đủ ngày, gõ nghe tiếng, cắt đúng cuống và không để quả rơi xuống đất. Quả cắt non bán ra bị phản ánh, ảnh hưởng uy tín cả vùng. Chính vì vậy, nhiều vựa thu mua có đội cắt riêng và tự quyết định ngày cắt khi đã mua vườn.
Mùa sầu riêng cũng là mùa mưa, đường đất đỏ lầy lội. Xe chở quả ra khỏi vườn dốc là việc vất vả và dễ tai nạn. Những vườn có đường vào tốt, xe tải vào được tới nơi thường dễ bán hơn vườn sâu trong lô, nơi chỉ xe máy hoặc xe công nông vào được.
Mấy năm đầu của cây sầu riêng trên đồi
Năm đầu tiên sau khi trồng là năm dễ mất cây nhất. Cây con từ vườn ươm ra đồi gặp nắng gắt mùa khô và mưa dầm mùa mưa, rễ chưa kịp ăn sâu. Nhà vườn ở Gia Nghĩa thường che nắng cho cây non bằng lưới hoặc lá, tưới nhẹ và đều, không để gốc khô nứt mà cũng không để đọng nước. Cây chết trong năm đầu phải trồng dặm, làm vườn không đều tuổi.
Những năm tiếp theo là giai đoạn tạo tán: tỉa cành để có thân chính thẳng, cành cấp một phân bố đều, không để cành chen chúc. Cây sầu riêng lớn có thể rất cao; tán tạo sai từ đầu thì sau này khó treo quả, khó phun phòng và dễ gãy cành khi mang quả nặng hay gặp gió mạnh đầu mùa mưa.
Cũng trong những năm này, cà phê xung quanh dần bị cắt tỉa để nhường không gian. Nhiều nhà vườn kể rằng khó nhất không phải kỹ thuật mà là quyết định chặt bớt những cây cà phê vẫn đang cho quả tốt. Chặt sớm thì mất thu nhập, chặt muộn thì sầu riêng thiếu nắng, tán lệch.
Dòng tiền của một vườn đang chuyển đổi
Một vườn đang chuyển từ cà phê sang sầu riêng có giai đoạn chi phí tăng mà thu nhập không tăng, thậm chí giảm vì cà phê bị cắt dần. Tiền mua cây giống, làm hệ thống tưới, đào giếng hay đào ao, phân bón cho cây non đều phải bỏ ra trước. Nhiều gia đình ở vùng này vay ngân hàng hoặc mua chịu vật tư ở đại lý để trang trải.
Khi sầu riêng bắt đầu cho quả bói, sản lượng còn ít và chưa ổn định; một năm mất hoa vì thời tiết là một năm không có tiền để trả nợ. Đó là lúc áp lực tài chính lớn nhất. Câu chuyện các hộ phải bán vườn đúng lúc cây sắp cho quả đều đặn không hiếm ở những vùng chuyển đổi nhanh.
Cách các hộ thận trọng thường làm là tính trước mấy năm chi phí, giữ một phần cà phê lâu hơn, và không vay theo kỳ vọng sản lượng của những vườn đã cho thu lớn. Một ví dụ giả định: nếu thu nhập từ cà phê đủ trả chi phí sinh hoạt và một nửa chi phí chăm sầu riêng, phần còn lại cần có nguồn khác; gia đình nên biết rõ nguồn đó là gì trước khi bắt đầu.
Câu hỏi nên tự trả lời trước khi đốn cà phê trồng sầu riêng
Chuyển đổi cây trồng là quyết định nhiều năm. Danh sách sau không thay cho tư vấn kỹ thuật nhưng giúp nhà vườn nhìn rõ mình đang đặt cược vào điều gì:
- Nguồn nước của vườn có đủ cho sầu riêng vào cuối mùa khô năm hạn nhất từng gặp không?
- Đất có chỗ nào đọng nước, chỗ nào sâu tầng đất đủ cho rễ, và mô trồng sẽ đặt ở đâu?
- Gia đình có sống được bằng thu nhập khác trong nhiều năm chờ sầu riêng cho quả không?
- Ai sẽ chăm phần kỹ thuật như tỉa hoa, tỉa quả, phòng bệnh, và có học được không?
- Vườn có đường cho xe vào lúc mùa mưa không, có gần các điểm thu mua không?
- Nếu giá xuống sâu như từng xảy ra với tiêu, gia đình sẽ xoay xở thế nào?
Nhiều hộ ở Gia Nghĩa chọn cách đi từng bước: trồng một số cây sầu riêng xen trong vườn cà phê, học cách chăm qua vài năm, rồi mới tính có mở rộng hay không. Cách này chậm nhưng không đặt cả gia đình vào một cây trồng chưa quen.
Câu hỏi thường gặp
Sầu riêng ở Gia Nghĩa chín vào mùa nào?
Ở vùng Tây Nguyên, sầu riêng thường chín vào giữa và cuối mùa mưa, lệch với mùa sầu riêng miền Tây Nam Bộ. Thời điểm cụ thể của từng vườn phụ thuộc giống, thời điểm ra hoa trong mùa khô và cách chăm của năm đó.
Trồng sầu riêng bao lâu thì có quả?
Cây ghép thường mất nhiều năm mới cho quả, và còn thêm vài năm nữa mới cho sản lượng ổn định. Trong giai đoạn đó, cây cần chăm kỹ và đầu tư phân, nước. Vì vậy nhiều nhà vườn giữ cà phê trồng xen để có thu nhập trong lúc chờ.
Mã số vùng trồng là gì và nhà vườn có cần không?
Mã số vùng trồng là mã cấp cho một vùng sản xuất đáp ứng yêu cầu của nước nhập khẩu, giúp truy xuất nguồn gốc. Hàng xuất khẩu chính ngạch cần đi từ vùng có mã số. Nhà vườn nhỏ thường tham gia qua hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc doanh nghiệp liên kết.
Vì sao sầu riêng trên đồi hay chết vào mùa mưa?
Rễ sầu riêng yếu với nước đọng; mưa kéo dài làm đất ẩm úng, nấm gây thối rễ và nứt thân phát mạnh. Cây ở chân dốc, chỗ trũng, chỗ đất nén chặt hay chết nhất. Trồng trên mô cao và có rãnh thoát nước quanh gốc giúp giảm rủi ro.
Bán sầu riêng theo kiểu bao vườn có rủi ro gì?
Bao vườn giúp đỡ việc nhưng người mua thường được quyền chọn ngày cắt; khi giá xuống, có trường hợp bên mua kéo dài hoặc bỏ cọc. Nên có giấy tờ ghi rõ khối lượng ước tính, thời gian cắt, tiền cọc và cách xử lý khi một bên không làm đúng.